Μαθαίνουμε στα παιδιά να αναγνωρίζουν χρώματα, ήχους και γεύσεις. Τι γίνεται, όμως, με τις μυρωδιές; Ένας ειδικός στην ιστορία των οσμών εξηγεί γιατί η όσφρηση αξίζει μια σημαντική θέση στην ανάπτυξη και την καθημερινότητά τους.

Από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, προσπαθούμε να προσφέρουμε στα παιδιά όσο το δυνατόν περισσότερα ερεθίσματα. Τα ενθαρρύνουμε να παρατηρούν εικόνες, να ακούν μουσική, να δοκιμάζουν νέες γεύσεις και να γνωρίζουν διαφορετικούς ανθρώπους και πολιτισμούς.

Υπάρχει, ωστόσο, μία από τις πέντε αισθήσεις που συχνά περνά σε δεύτερη μοίρα: η όσφρηση.

Παρόλο που τη χρησιμοποιούμε καθημερινά, σπάνια αφιερώνουμε χρόνο για να μάθουμε στα παιδιά να αναγνωρίζουν, να ξεχωρίζουν και να περιγράφουν τις μυρωδιές που συναντούν.

Κι όμως, η εξοικείωση με διαφορετικές οσμές μπορεί να συμβάλει στην αισθητηριακή τους ανάπτυξη, να εμπλουτίσει το λεξιλόγιό τους και να τα βοηθήσει να κατανοήσουν καλύτερα τόσο το περιβάλλον όσο και τα συναισθήματά τους.

Αυτό επισημαίνει ο Dr Will Tullett, ιστορικός των οσμών από το Πανεπιστήμιο του York, ο οποίος μελετά τον τρόπο με τον οποίο οι μυρωδιές επηρεάζουν την ανθρώπινη εμπειρία και την κοινωνία.

Γιατί τα σημερινά παιδιά έχουν διαφορετικές οσφρητικές εμπειρίες;

Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου του Sniff: A History of Smells, ο Dr Will Tullett εξηγεί ότι το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν τα σημερινά παιδιά διαφέρει σημαντικά από εκείνο προηγούμενων γενεών.

Η ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ανθρώπινη όσφρηση, ενώ πολλές φυσικές μυρωδιές έχουν σταδιακά αντικατασταθεί από τεχνητά αρώματα.

Από τη μαργαρίνη και το εσωτερικό των αυτοκινήτων μέχρι τα καθαριστικά και τα προϊόντα που χρησιμοποιούμε στο σπίτι, πολλές καθημερινές οσμές δεν προέρχονται πλέον αποκλειστικά από τα ίδια τα υλικά, αλλά διαμορφώνονται με τη βοήθεια συνθετικών αρωματικών ουσιών.

Ο ειδικός θέτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: κατά πόσο αυτή η συνεχής παρουσία τεχνητών αρωμάτων επηρεάζει την ικανότητά μας να ξεχωρίζουμε διαφορετικές μυρωδιές;

Προς το παρόν, δεν υπάρχει οριστική επιστημονική απάντηση. Ωστόσο, το ερώτημα αναδεικνύει τη σημασία της ποικιλίας των οσφρητικών εμπειριών.

Ο Tullett υποστηρίζει ότι η εξοικείωση με τις οσμές θα μπορούσε να αποτελεί μέρος της εκπαίδευσης των παιδιών, τόσο στο δημοτικό όσο και στο γυμνάσιο.

Πώς μπορούμε να εκπαιδεύσουμε την όσφρηση των παιδιών;

Η καλλιέργεια της όσφρησης δεν απαιτεί ιδιαίτερο εξοπλισμό ή οργανωμένα μαθήματα. Μπορεί να ξεκινήσει από μικρές, απλές δραστηριότητες στο σπίτι και στη φύση.

Σύμφωνα με τον Tullett, όσο περισσότερες μυρωδιές γνωρίζουμε, τόσο περισσότερες λέξεις και αναφορές αποκτούμε για να περιγράψουμε τις οσφρητικές μας εμπειρίες.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των σομελιέ, οι οποίοι συχνά επισκέπτονται αγορές και δοκιμάζουν να αναγνωρίσουν διαφορετικά αρώματα από φρούτα, βότανα, μπαχαρικά και άλλα προϊόντα.

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούν μια προσωπική «βιβλιοθήκη» οσμών, που τους επιτρέπει να εντοπίζουν ομοιότητες, διαφορές και συνδυασμούς.

Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί και στα παιδιά, μέσα από καθημερινές εμπειρίες:

Στην κουζίνα: Αφήστε τα να μυρίσουν λεμόνι, πορτοκάλι, κανέλα, δυόσμο ή βασιλικό και να περιγράψουν τις διαφορές τους.
Στη φύση: Ενθαρρύνετέ τα να παρατηρήσουν τη μυρωδιά του χώματος μετά τη βροχή, των λουλουδιών ή του γρασιδιού.
Στο φαγητό: Ζητήστε τους να αναγνωρίσουν ένα φρούτο ή ένα μυρωδικό από το άρωμά του.
Μέσα από αναμνήσεις: Ρωτήστε ποια μυρωδιά τους θυμίζει το σπίτι, τις διακοπές ή ένα αγαπημένο πρόσωπο.
Μέσα από παιχνίδια: Δημιουργήστε ένα μικρό παιχνίδι αναγνώρισης με ασφαλή, οικεία υλικά και αφήστε τα να μαντέψουν τι μυρίζουν.

Οι δραστηριότητες αυτές πρέπει να γίνονται χωρίς πίεση, με ήπιες μυρωδιές και χωρίς έκθεση σε χημικά, έντονα αρώματα ή άγνωστες ουσίες.

Η όσφρηση συνδέεται με τα συναισθήματα και τις αναμνήσεις

Έχετε αναρωτηθεί γιατί η μυρωδιά ενός φαγητού μπορεί να σας μεταφέρει αμέσως στην παιδική σας ηλικία; Ή γιατί ένα συγκεκριμένο άρωμα σας κάνει να αισθάνεστε ασφάλεια και ηρεμία;

Η εξήγηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις οσφρητικές πληροφορίες.

Η όσφρηση συνδέεται στενά με εγκεφαλικά συστήματα που συμμετέχουν στη μνήμη και στο συναίσθημα, όπως η αμυγδαλή και ο ιππόκαμπος.

Γι’ αυτό και μια μυρωδιά μπορεί να ανακαλέσει έντονες αναμνήσεις, ακόμη και όταν έχουμε ξεχάσει άλλες λεπτομέρειες μιας εμπειρίας.

Ο Dr Will Tullett επισημαίνει ότι η καλύτερη κατανόηση των οσμών μπορεί να μας βοηθήσει να γνωρίσουμε βαθύτερα τον εαυτό μας.

Για παράδειγμα, να ανακαλύψουμε γιατί ορισμένα αρώματα μας καθησυχάζουν, ενώ άλλα μας προκαλούν δυσφορία.

Για τα παιδιά, η διαδικασία αυτή μπορεί να αποτελέσει μια επιπλέον ευκαιρία να εκφράσουν συναισθήματα και να συνδέσουν αισθητηριακές εμπειρίες με προσωπικές αναμνήσεις.

Γιατί η καλή όσφρηση είναι σημαντική για την ευεξία;

Η όσφρηση δεν σχετίζεται μόνο με την απόλαυση ενός αρώματος ή ενός νόστιμου φαγητού. Συμμετέχει σε πολλές καθημερινές λειτουργίες που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής.

Η επιστημονική έρευνα έχει συνδέσει τις διαταραχές της όσφρησης με μειωμένη απόλαυση του φαγητού, δυσκολίες στην καθημερινότητα και μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης συμπτωμάτων άγχους ή κατάθλιψης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η καλή όσφρηση προστατεύει από τις ψυχικές διαταραχές. Δείχνει, όμως, πόσο σημαντική μπορεί να είναι αυτή η αίσθηση για τη συνολική ευεξία.

Παράλληλα, η όσφρηση λειτουργεί και ως μηχανισμός προειδοποίησης.

Μπορεί, για παράδειγμα, να μας βοηθήσει να αντιληφθούμε καπνό, ορισμένες χημικές ουσίες ή εμφανή σημάδια αλλοίωσης ενός τροφίμου.

Ο Tullett αναφέρεται ιδιαίτερα στη σημασία της όσφρησης για τη διαχείριση των τροφίμων και την αποφυγή περιττής σπατάλης.

Ωστόσο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: η μυρωδιά από μόνη της δεν αρκεί για να κρίνουμε αν ένα τρόφιμο είναι ασφαλές. Ορισμένα επικίνδυνα μικρόβια δεν προκαλούν αισθητή αλλαγή στην οσμή. Γι’ αυτό πρέπει πάντα να λαμβάνουμε υπόψη τις συνθήκες συντήρησης, τις οδηγίες ασφάλειας και την ημερομηνία «ανάλωση έως».

Οι μυρωδιές μπορούν να μας διδάξουν και την ενσυναίσθηση

Η όσφρηση έχει και μια λιγότερο προφανή κοινωνική διάσταση.

Σύμφωνα με τον Dr Will Tullett, οι μυρωδιές δεν είναι απλώς φυσικά ερεθίσματα. Ο τρόπος με τον οποίο τις αξιολογούμε επηρεάζεται από τις εμπειρίες, την ανατροφή και το πολιτισμικό μας περιβάλλον.

Μια οσμή που για κάποιον είναι ευχάριστη και οικεία, για έναν άλλον μπορεί να είναι άγνωστη ή δυσάρεστη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μυρωδιές του παρελθόντος ήταν απαραίτητα καλύτερες, χειρότερες ή εντονότερες. Ήταν απλώς διαφορετικές.

Ο ιστορικός εξηγεί ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις γύρω από τις οσμές έχουν χρησιμοποιηθεί ακόμη και ως αφορμή για προκαταλήψεις και διακρίσεις.

Αναφέρει χαρακτηριστικά περιπτώσεις στις οποίες ιδιοκτήτες ακινήτων αποφεύγουν να νοικιάσουν κατοικίες σε ανθρώπους συγκεκριμένων εθνοτικών ομάδων, εξαιτίας στερεοτύπων που συνδέονται με τις μυρωδιές της παραδοσιακής τους κουζίνας.

Γι’ αυτό θεωρεί σημαντικό να αναρωτιόμαστε γιατί μας αρέσει ή μας ενοχλεί μια μυρωδιά, από πού προέρχονται οι συγκεκριμένοι συνειρμοί και πώς μπορεί να την αντιλαμβάνεται κάποιος άλλος.

Η εξοικείωση των παιδιών με διαφορετικές οσμές μπορεί επομένως να γίνει και μια ευκαιρία για συζήτηση γύρω από τη διαφορετικότητα, τον σεβασμό και την αποδοχή.

Ποιες μυρωδιές θα θυμούνται τα σημερινά παιδιά όταν μεγαλώσουν;

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις του Tullett αφορά τις μυρωδιές που ενδέχεται να συνδέσουν οι σημερινές γενιές με τα παιδικά τους χρόνια.

Ο ίδιος εκτιμά ότι ανάμεσά τους μπορεί να βρίσκονται η χαρακτηριστική μυρωδιά των αντισηπτικών, η ατμοσφαιρική ρύπανση και ο καπνός από την καύση ξύλων.

Μάλιστα, σημειώνει ότι η τελευταία ενδέχεται να αποκτήσει διαφορετικό συναισθηματικό νόημα από εκείνο που είχε για παλαιότερες γενιές.

Ενώ για κάποιους η μυρωδιά του καμένου ξύλου θυμίζει το τζάκι, τη ζεστασιά και τις οικογενειακές στιγμές, για παιδιά που μεγαλώνουν σε περιοχές με συχνές δασικές πυρκαγιές μπορεί να συνδέεται περισσότερο με τον κίνδυνο και τον φόβο.

Πρόκειται για μια χαρακτηριστική υπενθύμιση ότι οι οσμές αποκτούν νόημα μέσα από τις προσωπικές και συλλογικές μας εμπειρίες.

Ας μάθουμε στα παιδιά να ανακαλύπτουν τον κόσμο και μέσα από τις μυρωδιές

Η όσφρηση είναι μια αίσθηση που συχνά θεωρούμε δεδομένη, παρόλο που συμμετέχει στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, απολαμβάνουμε το φαγητό, αναγνωρίζουμε κινδύνους και δημιουργούμε αναμνήσεις.

Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε την εξοικείωση με τις μυρωδιές σε ακόμη μία υποχρέωση για τα παιδιά.

Αρκεί να τους δώσουμε ευκαιρίες να παρατηρούν, να ανακαλύπτουν, να συγκρίνουν και να περιγράφουν τις οσμές της καθημερινότητας.

Γιατί ο κόσμος δεν είναι μόνο όσα βλέπουμε, ακούμε ή αγγίζουμε. Είναι και όλες εκείνες οι μυρωδιές που κάποτε θα μας θυμίζουν ποιοι ήμασταν, πού μεγαλώσαμε και τι αγαπήσαμε.

Πηγές

University of York –
https://www.york.ac.uk/
Will Tullett – Sniff: A History of Smells –
https://books.google.com/books?q=Will+Tullett+Sniff+A+History+of+Smells
National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD) – Smell Disorders.
https://www.nidcd.nih.gov/health/smell-disorders
Harvard Health Publishing – Ενημερωτικά άρθρα για τη σύνδεση όσφρησης, εγκεφάλου, μνήμης και υγείας.
https://www.health.harvard.edu/
U.S. Food and Drug Administration (FDA) – Food Safety.
https://www.fda.gov/food