Μια νέα επιστημονική μελέτη φέρνει στο προσκήνιο ενδιαφέροντα δεδομένα σχετικά με τη συμπεριφορά των κουνουπιών, υποδεικνύοντας ότι ορισμένα από αυτά ενδέχεται να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους μέσα από την εμπειρία. Σύμφωνα με τα ευρήματα, το Deet, το πιο διαδεδομένο δραστικό συστατικό των αντικουνουπικών προϊόντων παγκοσμίως, ενδέχεται να χάνει μέρος της αποτελεσματικότητάς του όταν τα κουνούπια μάθουν να συνδέουν τη χαρακτηριστική του οσμή με την παρουσία ανθρώπινου αίματος.

Το Deet χρησιμοποιείται εδώ και πολλές δεκαετίες ως βασικό συστατικό σε εντομοαπωθητικά προϊόντα και θεωρείται ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα προστασίας από τσιμπήματα κουνουπιών. Η χρήση του είναι ιδιαίτερα σημαντική σε περιοχές όπου ενδημούν ασθένειες όπως η ελονοσία, ο δάγκειος πυρετός και ο ιός Ζίκα, καθώς συμβάλλει ουσιαστικά στη μείωση του κινδύνου μετάδοσής τους. Μέχρι σήμερα, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι η δράση του βασίζεται αποκλειστικά στις χημικές του ιδιότητες, είτε επειδή απωθεί τα κουνούπια είτε επειδή παρεμβαίνει στους μηχανισμούς με τους οποίους αυτά εντοπίζουν τον άνθρωπο μέσω της οσμής και άλλων αισθητηριακών ερεθισμάτων.

Ωστόσο, νέα έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο της Tours στη Γαλλία υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά των κουνουπιών δεν εξαρτάται μόνο από τα φυσικά ή χημικά ερεθίσματα, αλλά μπορεί να επηρεάζεται και από διαδικασίες μάθησης. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ορισμένα κουνούπια είναι ικανά να δημιουργούν συνειρμούς ανάμεσα στη μυρωδιά του Deet και στην πιθανότητα να βρουν τροφή, γεγονός που τα οδηγεί στο να μην αποφεύγουν πλέον το συγκεκριμένο εντομοαπωθητικό.

Οι επιστήμονες παρομοίασαν το φαινόμενο με τα γνωστά πειράματα του Ρώσου φυσιολόγου Ivan Pavlov, στα οποία οι σκύλοι εκπαιδεύονταν να συνδέουν έναν συγκεκριμένο ήχο με την παροχή τροφής. Με ανάλογο τρόπο, τα κουνούπια φαίνεται ότι μπορούν να αναπτύξουν μια μορφή συνειρμικής μάθησης, συνδέοντας μια συγκεκριμένη οσμή με την επιβράβευση της εύρεσης αίματος.

Στο πλαίσιο της έρευνας πραγματοποιήθηκαν ελεγχόμενα εργαστηριακά πειράματα, κατά τα οποία τα κουνούπια εκτέθηκαν ταυτόχρονα σε ζεστό αίμα και στο εντομοαπωθητικό Deet. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι περίπου το 60% των κουνουπιών που είχαν αποκτήσει αυτή την εμπειρία επιχείρησαν αργότερα να τσιμπήσουν ακόμη και όταν υπήρχε μόνο η μυρωδιά του Deet, χωρίς την παρουσία αίματος. Το εύρημα αυτό υποδηλώνει ότι η προηγούμενη εμπειρία μπορεί να τροποποιήσει τη φυσιολογική αποτρεπτική δράση του προϊόντος.

Σε ένα δεύτερο πείραμα, κουνούπια που είχαν τραφεί στο παρελθόν παρουσία Deet επιχείρησαν να τσιμπήσουν το χέρι ενός ερευνητή, παρότι αυτό ήταν καλυμμένο με το εντομοαπωθητικό. Αντίθετα, κουνούπια που δεν είχαν προηγουμένως εκτεθεί στον συγκεκριμένο συνδυασμό απέφυγαν το χέρι με Deet και κατευθύνθηκαν προς το ακάλυπτο χέρι, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι η προηγούμενη εμπειρία φαίνεται να επηρεάζει τη συμπεριφορά τους.

Παρά τα ενδιαφέροντα αυτά ευρήματα, οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας για την αποτελεσματικότητα των αντικουνουπικών προϊόντων στην καθημερινή ζωή. Ο καθηγητής Claudio Lazzari εξήγησε ότι το συγκεκριμένο φαινόμενο παρατηρήθηκε αποκλειστικά κάτω από ιδιαίτερα ελεγχόμενες εργαστηριακές συνθήκες και δεν σημαίνει ότι τα αντικουνουπικά παύουν να προστατεύουν τους ανθρώπους στις πραγματικές συνθήκες χρήσης.

Παράλληλα, άλλοι ειδικοί επισημαίνουν ότι στη φύση τα κουνούπια εκτίθενται σε διαφορετικούς τύπους εντομοαπωθητικών, ποικίλες οσμές και μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές συνθήκες, γεγονός που καθιστά δύσκολη την εκτίμηση του κατά πόσο η συγκεκριμένη «εκπαίδευση» μπορεί να συμβεί συχνά ή να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, δεν είναι ακόμη γνωστό πόσο διαρκεί αυτή η μορφή μνήμης ούτε αν επηρεάζει όλα τα είδη κουνουπιών με τον ίδιο τρόπο.

Οι ερευνητές τονίζουν ότι τα αντικουνουπικά εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα μέσα πρόληψης απέναντι στις ασθένειες που μεταδίδονται μέσω των κουνουπιών. Για τον λόγο αυτό συνιστούν στους πολίτες να εφαρμόζουν τα προϊόντα σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή και να τα ανανεώνουν τακτικά, ιδιαίτερα όταν η προστατευτική τους δράση αρχίζει να μειώνεται. Η σωστή χρήση των εντομοαπωθητικών, σε συνδυασμό με άλλα μέτρα, όπως η απομάκρυνση στάσιμων νερών, η χρήση κουνουπιέρας και η κατάλληλη ένδυση, εξακολουθεί να αποτελεί τον αποτελεσματικότερο τρόπο περιορισμού των τσιμπημάτων και προστασίας από ασθένειες που μεταδίδονται από τα κουνούπια.

Με πληροφορίες από Guardian