Μερικές καθημερινές εκφράσεις ακούγονται αθώες, ακόμη και καλοπροαίρετες. Αν όμως επαναλαμβάνονται συστηματικά και χρησιμοποιούνται με συγκεκριμένο τρόπο, μπορεί αντί να διευκολύνουν την επικοινωνία να κάνουν τον συνομιλητή μας να αισθάνεται ότι τον κρίνουμε, τον υποτιμούμε ή ακυρώνουμε όσα αισθάνεται.

Όλοι έχουμε απόψεις – για ανθρώπους, καταστάσεις, επιλογές και συμπεριφορές. Το ζήτημα δεν είναι να σταματήσουμε να τις εκφράζουμε, αλλά να αναρωτηθούμε πώς το κάνουμε.

Μας ζήτησε ο άλλος τη γνώμη μας ή αισθανθήκαμε ότι πρέπει οπωσδήποτε να του την πούμε; Παρουσιάζουμε αυτό που πιστεύουμε ως προσωπική άποψη ή ως τη μοναδική σωστή απάντηση; Και, κυρίως, ακούμε πραγματικά τι μας λέει ο άλλος ή περιμένουμε απλώς τη σειρά μας για να του εξηγήσουμε τι κάνει λάθος;

Η ουσιαστική επικοινωνία δεν είναι διαγωνισμός γνώσεων ούτε ευκαιρία να αποδείξουμε ότι γνωρίζουμε καλύτερα. Προϋποθέτει ακρόαση, περιέργεια για την οπτική του άλλου και σεβασμό ακόμη και όταν διαφωνούμε.

Υπάρχουν ορισμένες φράσεις που, ανάλογα με το πλαίσιο και τον τόνο με τον οποίο λέγονται, μπορεί να μετατρέψουν μια συζήτηση σε συγκαλυμμένη κριτική.

Αυτές είναι πέντε χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

1. «Γιατί απλώς δεν…»

Είναι μια από τις εκφράσεις που αναφέρει στο CNBC η Melody Wilding, ειδικός στην ανθρώπινη συμπεριφορά και συγγραφέας του βιβλίου Managing Up: How to Move Up, Win at Work, and Succeed with Any Type of Boss.

Συνήθως εμφανίζεται όταν κάποιος μας μιλά για ένα πρόβλημα και εμείς θεωρούμε ότι η λύση είναι ολοφάνερη.

«Γιατί απλώς δεν του μιλάς;»

«Γιατί απλώς δεν αλλάζεις δουλειά;»

«Γιατί απλώς δεν σταματάς να ασχολείσαι;»

Στο μυαλό μας μπορεί να προσπαθούμε να βοηθήσουμε. Για τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί μας, όμως, η φράση μπορεί να ακουστεί εντελώς διαφορετικά.

Όπως εξηγεί η Melody Wilding, το υπονοούμενο που μπορεί να εισπράξει ο άλλος είναι ουσιαστικά: «Η λύση είναι τόσο προφανής – πώς γίνεται να μην την έχεις ήδη καταλάβει;»

Και έτσι, αντί να νιώσει ότι ακούσαμε τη δυσκολία του, μπορεί να αισθανθεί ότι τον θεωρούμε ανίκανο να λύσει κάτι απλό.

Μια πιο υποστηρικτική προσέγγιση θα μπορούσε να είναι:

«Ακούγεται πραγματικά δύσκολο. Τι έχεις δοκιμάσει μέχρι τώρα;»

ή

«Μου έρχεται μια πιθανή λύση στο μυαλό. Θέλεις να σου την πω;»

Η μικρή αυτή αλλαγή αφήνει στον συνομιλητή χώρο να μιλήσει και, κυρίως, να αποφασίσει αν θέλει συμβουλή ή απλώς κάποιον να τον ακούσει.

2. «Απλώς είμαι ειλικρινής»

Η ειλικρίνεια αποτελεί σημαντικό στοιχείο μιας υγιούς σχέσης. Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε σκέψη πρέπει να εκφράζεται χωρίς φίλτρο.

Σύμφωνα με το Geediting, η φράση «Απλώς είμαι ειλικρινής» μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν ασπίδα μετά από ένα σκληρό, απότομο ή ανεπιθύμητο σχόλιο.

Υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στην ειλικρινή και εποικοδομητική ανατροφοδότηση και στην κριτική που απλώς πληγώνει ή μειώνει τον άλλο.

Το να πούμε κάτι δυσάρεστο και στη συνέχεια να επικαλεστούμε την ειλικρίνειά μας δεν αναιρεί τον τρόπο με τον οποίο το εκφράσαμε ούτε την επίδραση που είχε στον συνομιλητή μας.

Η πραγματική ειλικρίνεια δεν χρειάζεται να είναι σκληρή για να είναι αληθινή. Μπορεί να είναι άμεση και ταυτόχρονα να λαμβάνει υπόψη την αξιοπρέπεια και τα συναισθήματα του άλλου.

3. «Χωρίς παρεξήγηση…»

Στην ίδια κατηγορία μπορούν να μπουν εκφράσεις όπως:

«Χωρίς να θέλω να γίνω αγενής…»

«Δεν εννοούσα αυτό…»

«Ένα αστείο κάναμε…»

Συχνά προηγούνται ή ακολουθούν ένα σχόλιο που ο άλλος μπορεί να βιώσει ως προσβλητικό.

Σε άρθρα που εξετάζουν τις συμπεριφορές ανθρώπων οι οποίοι τείνουν να κρίνουν τους γύρω τους, τέτοιες εκφράσεις περιγράφονται ως ένας τρόπος να απομακρύνει κάποιος από πάνω του την ευθύνη για τον αντίκτυπο των λόγων του.

Το «χωρίς παρεξήγηση» δεν κάνει αυτομάτως ουδέτερη τη φράση που ακολουθεί. Ούτε το «πλάκα έκανα» σημαίνει ότι ο άλλος δεν δικαιούται να πληγωθεί.

Όταν αυτό το μοτίβο επαναλαμβάνεται, μπορεί να δημιουργήσει ανασφάλεια στις σχέσεις: ο ένας κάνει επικριτικά ή μειωτικά σχόλια και, όταν ο άλλος αντιδρά, η συζήτηση μετατοπίζεται από το αρχικό σχόλιο στο κατά πόσο ο αποδέκτης «παρεξηγήθηκε».

Η ουσιαστική ειλικρίνεια δεν αποκλείει την ενσυναίσθηση. Αντίθετα, λαμβάνει υπόψη και τον τρόπο με τον οποίο τα λόγια μας επηρεάζουν τους άλλους.

4. «Πρέπει να είναι ωραία…»

Μπορεί επίσης να εμφανιστεί με τη μορφή:

«Εμένα πάντως αυτό δεν θα μου συνέβαινε ποτέ».

Εδώ το σημαντικότερο στοιχείο είναι συχνά ο τόνος και το πλαίσιο.

Το «πρέπει να είναι ωραία» μπορεί φυσικά να αποτελεί ένα απολύτως ειλικρινές σχόλιο. Όταν όμως λέγεται ειρωνικά απέναντι σε μια επιτυχία ή ένα προνόμιο κάποιου άλλου, μπορεί να υπονοεί ότι εκείνος δεν το άξιζε πραγματικά ή ότι απλώς στάθηκε τυχερός.

Η σχετική ψυχολογική βιβλιογραφία έχει εξετάσει τη σχέση του psychological entitlement, δηλαδή της αίσθησης ότι κάποιος δικαιούται περισσότερα από όσα λαμβάνει, με τον τρόπο που αντιδρά στις επιτυχίες και στα πλεονεκτήματα των άλλων.

Μελέτες που έχουν δημοσιευτεί στο European Journal of Social Psychology έχουν συνδέσει τον δικαιωματισμό με έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο ανεκπλήρωτων προσδοκιών, αίσθησης αδικίας και αρνητικών συναισθημάτων.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η υποτίμηση της επιτυχίας του άλλου μπορεί να λειτουργεί ως ένας τρόπος διαχείρισης της δικής μας απογοήτευσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που λέει «πρέπει να είναι ωραία» έχει «σύμπλεγμα ανωτερότητας» ή ανασφάλεια. Η επαναλαμβανόμενη ειρωνική χρήση της φράσης, όμως, αξίζει να μας κάνει να αναρωτηθούμε τι πραγματικά προσπαθούμε να επικοινωνήσουμε.

5. «Με εκπλήσσει που δεν το ξέρεις αυτό»

Ή η παραλλαγή:

«Με εκπλήσσει που είσαι εντάξει με αυτό».

Αυτές οι εκφράσεις μπορεί να φαίνονται σαν απλή διαπίστωση, αλλά εύκολα μετατρέπονται σε έμμεση αξιολόγηση του άλλου.

Το «με εκπλήσσει που δεν το ξέρεις» δεν μεταφέρει μόνο μια πληροφορία. Ανάλογα με τον τόνο, μπορεί να υπονοεί: «Θα έπρεπε να το γνωρίζεις».

Αντίστοιχα, το «με εκπλήσσει που είσαι εντάξει με αυτό» μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η αντίδραση ή τα συναισθήματα του άλλου είναι λανθασμένα.

Η ψυχολόγος Dana Harron έχει αναφερθεί στον τρόπο με τον οποίο επικριτικές ή παθητικο-επιθετικές συμπεριφορές μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να λειτουργούν ως άμυνα απέναντι σε αισθήματα ανασφάλειας ή κατωτερότητας.

Φυσικά, είναι απόλυτα πιθανό να εκπλαγούμε πραγματικά όταν κάποιος αγνοεί κάτι που εμείς θεωρούμε κοινή γνώση. Η διαφορά βρίσκεται στο τι κάνουμε με αυτή την έκπληξη.

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την πληροφορία για να συνεχίσουμε τη συζήτηση ή να τη χρησιμοποιήσουμε για να τονίσουμε ότι εμείς ξέρουμε κάτι που ο άλλος αγνοεί.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται πάντα στις λέξεις

Καμία από αυτές τις πέντε φράσεις δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι κάποιος είναι επικριτικός.

Οι ίδιες ακριβώς λέξεις μπορεί να ειπωθούν με ενδιαφέρον, χιούμορ, αμηχανία ή πραγματική διάθεση βοήθειας. Εκείνο που έχει σημασία είναι το πλαίσιο, ο τόνος, η πρόθεση και κυρίως το επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς.

Ίσως, λοιπόν, η πιο χρήσιμη ερώτηση πριν δώσουμε μια συμβουλή ή εκφράσουμε μια κρίση να είναι πολύ απλή:

«Αυτό που πρόκειται να πω θα βοηθήσει πραγματικά τον άνθρωπο απέναντί μου ή απλώς θα με κάνει να αισθανθώ ότι έχω δίκιο;»

Γιατί η καλή επικοινωνία δεν απαιτεί να συμφωνούμε πάντα. Απαιτεί, όμως, να αφήνουμε χώρο στον άλλο να μιλήσει χωρίς να αισθάνεται ότι κάθε κουβέντα του πρόκειται να μετατραπεί σε αξιολόγηση.