Η εφηβεία φαίνεται να ξεκινά νωρίτερα στα κορίτσια σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές. Ποιος είναι ο ρόλος του σωματικού βάρους και της διατροφής και τι γνωρίζουμε για ουσίες που βρίσκονται σε πλαστικά, καλλυντικά και στο περιβάλλον; Παράλληλα, τι μπορεί να σημαίνει μια πρώιμη εμμηναρχή για την υγεία μιας γυναίκας αρκετές δεκαετίες αργότερα;

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερα επιστημονικά δεδομένα καταγράφουν μια μετατόπιση της εφηβείας προς μικρότερες ηλικίες.

Μεγάλη αμερικανική έρευνα, η οποία δημοσιεύθηκε το 2024 στο JAMA Network Open και εξέτασε 71.341 γυναίκες που είχαν γεννηθεί μεταξύ 1950 και 2005, έδειξε ότι η μέση ηλικία της πρώτης περιόδου μειώθηκε από τα 12,5 χρόνια για όσες γεννήθηκαν την περίοδο 1950-1969 στα 11,9 χρόνια για όσες γεννήθηκαν μεταξύ 2000 και 2005.

Παράλληλα, το ποσοστό των κοριτσιών με πρώιμη εμμηναρχή, δηλαδή πριν από την ηλικία των 11 ετών, αυξήθηκε από 8,6% σε 15,5%, ενώ η πολύ πρώιμη εμμηναρχή, πριν από τα 9, αυξήθηκε από 0,6% σε 1,4%.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι ο Δείκτης Μάζας Σώματος (BMI) κατά την περίοδο της εμμηναρχής μπορούσε να εξηγήσει περίπου το 46% της χρονικής τάσης προς μικρότερη ηλικία πρώτης περιόδου, γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι το σωματικό βάρος παίζει σημαντικό ρόλο – χωρίς, όμως, να αποτελεί τη μοναδική εξήγηση.

Μια διαφορετική μεγάλη μετα-ανάλυση 30 μελετών, δημοσιευμένη στο JAMA Pediatrics, εξέτασε όχι την πρώτη περίοδο αλλά την ηλικία κατά την οποία ξεκινά η ανάπτυξη του στήθους, ένα από τα πρώτα εμφανή σημάδια της εφηβείας. Διαπίστωσε ότι από το 1977 έως το 2013 η ηλικία έναρξης μειωνόταν κατά μέσο όρο κατά περίπου τρεις μήνες ανά δεκαετία.

Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η χρονική στιγμή της εφηβείας επηρεάζεται από ένα σύνθετο σύνολο παραγόντων: γενετική προδιάθεση, σωματικό βάρος και διατροφή, κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, ψυχοκοινωνικοί παράγοντες και περιβαλλοντικές εκθέσεις.

Ο σημαντικός ρόλος του σωματικού βάρους και της διατροφής

Ένας από τους καλύτερα τεκμηριωμένους παράγοντες που συνδέονται με νωρίτερη εφηβεία στα κορίτσια είναι το αυξημένο σωματικό βάρος και η μεγαλύτερη ποσότητα λιπώδους ιστού.

Το λίπος δεν αποτελεί απλώς αποθήκη ενέργειας. Ο λιπώδης ιστός λειτουργεί και ως ενδοκρινικό όργανο, παράγοντας ουσίες όπως η λεπτίνη, η οποία συμμετέχει στα σήματα που ενημερώνουν τον εγκέφαλο για την ενεργειακή κατάσταση του οργανισμού και εμπλέκεται στη διαδικασία ωρίμανσης του αναπαραγωγικού άξονα.

Ο λιπώδης ιστός περιέχει επίσης αρωματάση, ένζυμο που συμμετέχει στη μετατροπή ορισμένων ορμονών σε οιστρογόνα.

Γι’ αυτό η πρόληψη και αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική όχι μόνο για τη μεταβολική υγεία αλλά και σε σχέση με τον χρόνο έναρξης της εφηβείας.

Επεξεργασμένη ζάχαρη και απλοί υδατάνθρακες

Αναψυκτικά με ζάχαρη, γλυκά, προϊόντα από επεξεργασμένο λευκό αλεύρι και γενικότερα μια διατροφή υψηλής ενεργειακής πυκνότητας μπορούν να συμβάλουν στην αύξηση του σωματικού βάρους.

Παράλληλα, η ινσουλίνη και αυξητικοί παράγοντες όπως ο IGF-1 συμμετέχουν στις πολύπλοκες ορμονικές διεργασίες της ανάπτυξης και της εφηβείας. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ένα συγκεκριμένο τρόφιμο ή η κατανάλωση ζάχαρης από μόνη της «προκαλεί» πρώιμη ήβη.

Κορεσμένα και τρανς λιπαρά

Fast food, τηγανητά και άλλα τρόφιμα υψηλής θερμιδικής πυκνότητας μπορούν, όταν καταναλώνονται συστηματικά, να ευνοήσουν την αύξηση του σωματικού βάρους και του λιπώδους ιστού.

Και εδώ, ο σημαντικότερος μηχανισμός φαίνεται να σχετίζεται περισσότερο με το συνολικό διατροφικό πρότυπο, την ενεργειακή πρόσληψη και την αύξηση του σωματικού λίπους παρά με ένα μεμονωμένο θρεπτικό συστατικό.

Ορμόνες στα ζωικά προϊόντα

Έχει επίσης διερευνηθεί κατά πόσο κατάλοιπα ορμονικών ουσιών από την κτηνοτροφία θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ανθρώπινη ενδοκρινική λειτουργία.

Οι κανονισμοί για τη χρήση αυξητικών ορμονών στα ζώα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ χωρών. Ωστόσο, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ώστε η φυσιολογική κατανάλωση κρέατος ή γαλακτοκομικών προϊόντων να θεωρηθεί αποδεδειγμένη αιτία πρώιμης εφηβείας.

Και τι συμβαίνει με τα φυτοοιστρογόνα;

Τα φυτοοιστρογόνα είναι φυσικές φυτικές ενώσεις με δομή που μοιάζει με εκείνη των οιστρογόνων. Συναντώνται, μεταξύ άλλων, στις ισοφλαβόνες της σόγιας και στον λιναρόσπορο.

Η δράση τους είναι πολύ ασθενέστερη από εκείνη των ανθρώπινων οιστρογόνων και τα σημερινά δεδομένα δεν δείχνουν ότι η συνηθισμένη κατανάλωση τροφίμων όπως edamame, tofu ή ρόφημα σόγιας προκαλεί πρώιμη εφηβεία.

Επομένως, δεν υπάρχει λόγος να αποκλείονται τέτοιες τροφές από μια ισορροπημένη παιδική διατροφή εξαιτίας αυτού του φόβου.

Καλλυντικά, πλαστικά και ενδοκρινικοί διαταράκτες

Ένας τομέας που βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της έρευνας αφορά τους ενδοκρινικούς διαταράκτες – χημικές ουσίες που μπορούν να αλληλεπιδρούν με το ορμονικό σύστημα.

Πρόσφατη ισπανική μελέτη σε κορίτσια ηλικίας 4-8 ετών βρήκε ότι υψηλότερες συγκεντρώσεις δισφαινόλης Α (BPA) και βενζοφαινονών συνδέονταν με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης πρώιμων σημείων εφηβείας. Τα αποτελέσματα είναι σημαντικά, αλλά οι ίδιοι οι ερευνητές τονίζουν ότι απαιτούνται διαχρονικές μελέτες για να επιβεβαιωθεί η σχέση.

Αντίστοιχα, συστηματική ανασκόπηση ερευνών για ουσίες που συναντώνται σε προϊόντα προσωπικής φροντίδας κατέληξε ότι υπάρχουν ενδείξεις για ορισμένες φθαλικές ενώσεις, φαινόλες και parabens, αλλά τα αποτελέσματα δεν είναι συνεπή για όλες τις ουσίες.

Με άλλα λόγια, η επιστήμη δεν έχει καταλήξει ότι η περιστασιακή χρήση ενός συγκεκριμένου αντηλιακού, σαμπουάν ή πλαστικού αντικειμένου προκαλεί πρώιμη ήβη. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται κυρίως στη συνολική και επαναλαμβανόμενη έκθεση σε μείγματα χημικών ουσιών κατά τη διάρκεια ευαίσθητων αναπτυξιακών περιόδων.

Ανάμεσα στις ουσίες που μελετώνται βρίσκονται:

• Δισφαινόλη Α (BPA): Έχει χρησιμοποιηθεί σε ορισμένα σκληρά πλαστικά και εποξειδικές ρητίνες, όπως επικαλύψεις μεταλλικών συσκευασιών τροφίμων.
• Φθαλικές ενώσεις (phthalates): Χρησιμοποιούνται σε διάφορα εύκαμπτα πλαστικά και ορισμένες εφαρμογές προϊόντων προσωπικής φροντίδας.
• Parabens: Συντηρητικά που χρησιμοποιούνται σε καλλυντικά και προϊόντα προσωπικής φροντίδας.
• Βενζοφαινόνες: Ορισμένες χρησιμοποιούνται ως φίλτρα υπεριώδους ακτινοβολίας ή σε προϊόντα προσωπικής φροντίδας.
• Triclosan: Αντιμικροβιακή ουσία που έχει χρησιμοποιηθεί σε προϊόντα προσωπικής υγιεινής.
• Musk ambrette: Συνθετική αρωματική ουσία που έχει επίσης μελετηθεί για πιθανή ενδοκρινική δράση.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη αυστηροποιήσει σημαντικά το πλαίσιο για τη BPA. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/3190, που τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2025, απαγορεύει τη χρήση BPA στα υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις και μεταβατικές περιόδους για ορισμένα προϊόντα.

Τι γνωρίζουμε για τα περιβαλλοντικά και αγροτικά χημικά;

Στο μικροσκόπιο των επιστημόνων βρίσκονται και ουσίες που μπορούν να περάσουν στον οργανισμό μέσω του περιβάλλοντος, του νερού ή της τροφικής αλυσίδας.

Δεν είναι επιστημονικά ακριβές να πούμε ότι όλες έχουν μικρότερο ή μεγαλύτερο ρόλο από τα καλλυντικά, καθώς τα στοιχεία διαφέρουν σημαντικά ανά ουσία, δόση και χρονική περίοδο έκθεσης.

Φυτοφάρμακα, ζιζανιοκτόνα και εντομοκτόνα

Ορισμένα αγροχημικά, όπως το DDT και η atrazine, έχουν μελετηθεί για πιθανή ενδοκρινική δράση. Κάποιες από αυτές τις ενώσεις μπορούν να αλληλεπιδρούν με ορμονικούς υποδοχείς ή να επηρεάζουν την παραγωγή και τον μεταβολισμό των ορμονών.

PFAS – τα λεγόμενα «παντοτινά χημικά»

Οι υπερ- και πολυφθοριωμένες ενώσεις (PFAS) αποτελούν μεγάλη οικογένεια ιδιαίτερα ανθεκτικών χημικών ουσιών. Έχουν χρησιμοποιηθεί σε αντικολλητικές και αδιάβροχες εφαρμογές, σε ορισμένες συσκευασίες τροφίμων και σε πολλά βιομηχανικά προϊόντα.

Η μεγάλη διάρκεια ζωής τους σημαίνει ότι μπορούν να παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα στο περιβάλλον και ορισμένες να συσσωρεύονται στον ανθρώπινο οργανισμό. Η πιθανή επίδρασή τους στην ανάπτυξη και στο ενδοκρινικό σύστημα εξακολουθεί να μελετάται.

Βαρέα μέταλλα

Μόλυβδος, κάδμιο και αρσενικό μπορούν να εισέλθουν στον οργανισμό μέσω περιβαλλοντικής έκθεσης, νερού και ορισμένων τροφίμων. Μελέτες έχουν διερευνήσει τη σχέση τους με τον χρόνο της εφηβείας, χωρίς όμως όλα τα μέταλλα να παρουσιάζουν την ίδια επίδραση ή τα αποτελέσματα να είναι πάντοτε.

PCBs

Τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCBs) είναι συνθετικές χημικές ενώσεις που χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες σε ηλεκτρικό εξοπλισμό, οικοδομικά υλικά, λιπαντικά και άλλες βιομηχανικές εφαρμογές.

Παρότι η παραγωγή και χρήση τους έχει απαγορευτεί ή περιοριστεί εδώ και δεκαετίες σε πολλές χώρες, οι ενώσεις αυτές διασπώνται εξαιρετικά αργά. Γι’ αυτό εξακολουθούν να υπάρχουν στο έδαφος και στα υδάτινα οικοσυστήματα και μπορούν να συσσωρεύονται στην τροφική αλυσίδα.

Τι μπορεί να σημαίνει η πρώιμη εμμηναρχή για τη μελλοντική υγεία;

Η πρώιμη εμμηναρχή δεν αποτελεί ασθένεια από μόνη της. Έχει, όμως, συσχετιστεί σε μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες με ορισμένους κινδύνους για τη μετέπειτα υγεία.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι πρόκειται κυρίως για στατιστικές συσχετίσεις σε επίπεδο πληθυσμού. Το γεγονός ότι ένα κορίτσι έχει περίοδο νωρίτερα δεν σημαίνει ότι θα εμφανίσει κάποια από τις παρακάτω παθήσεις.

Καρκίνος του μαστού

Η σχέση μεταξύ μικρότερης ηλικίας εμμηναρχής και καρκίνου του μαστού είναι από τις καλύτερα τεκμηριωμένες.

Μία από τις μεγαλύτερες αναλύσεις του είδους συγκέντρωσε στοιχεία από 117 επιδημιολογικές μελέτες, συμπεριλαμβάνοντας 118.964 γυναίκες με καρκίνο του μαστού και περισσότερες από 300.000 χωρίς τη νόσο.

Η ανάλυση έδειξε ότι ο σχετικός κίνδυνος καρκίνου του μαστού αυξανόταν κατά περίπου 5% για κάθε χρόνο μικρότερης ηλικίας κατά την εμμηναρχή.

Μία από τις πιθανές εξηγήσεις σχετίζεται με τη μεγαλύτερη συνολική διάρκεια έκθεσης του μαστού στις αναπαραγωγικές ορμόνες. Ωστόσο, η σχέση είναι βιολογικά πιο σύνθετη και δεν εξηγείται αποκλειστικά από τα οιστρογόνα.

Καρκίνος των ωοθηκών

Μελέτες έχουν επίσης εξετάσει τη σχέση με τον καρκίνο των ωοθηκών. Μετα-ανάλυση 27 παρατηρητικών μελετών βρήκε ότι η μεγαλύτερη ηλικία εμμηναρχής συνδεόταν με χαμηλότερο κίνδυνο καρκίνου των ωοθηκών.

Ωστόσο, τα αποτελέσματα δεν ήταν εξίσου ισχυρά σε όλους τους τύπους μελετών και όλους τους ιστολογικούς τύπους της νόσου, επομένως η σχέση χρειάζεται πιο προσεκτική ερμηνεία από εκείνη με τον καρκίνο του μαστού.

Διαβήτης τύπου 2 και μεταβολική υγεία

Η μικρότερη ηλικία εμμηναρχής έχει συσχετιστεί και με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 αργότερα στη ζωή.

Μεγάλη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 28 παρατηρητικών μελετών, με περισσότερες από 1,2 εκατομμύρια γυναίκες, διαπίστωσε ότι η πρώιμη εμμηναρχή συνδεόταν με υψηλότερο κίνδυνο διαβήτη τύπου 2 ή διαταραγμένης ανοχής στη γλυκόζη.

Η συσχέτιση μειωνόταν όταν λαμβανόταν υπόψη η παχυσαρκία στην ενήλικη ζωή, αλλά παρέμενε στατιστικά εμφανής. Αυτό δείχνει ότι το σωματικό λίπος εξηγεί μέρος –όχι απαραίτητα το σύνολο– της σχέσης.

Δεν έχει, ωστόσο, αποδειχθεί ότι η πρώιμη ήβη «προγραμματίζει» από μόνη της τον μεταβολισμό να αποθηκεύει περισσότερο λίπος. Η σχέση φαίνεται να είναι πιο σύνθετη και πιθανότατα αμφίδρομη: το αυξημένο σωματικό βάρος στην παιδική ηλικία μπορεί να ευνοεί την πρώιμη εφηβεία, ενώ η πρώιμη εμμηναρχή αποτελεί ταυτόχρονα δείκτη αυξημένου μεταβολικού κινδύνου αργότερα.

Καρδιαγγειακή υγεία

Η ηλικία της πρώτης περιόδου έχει επίσης συσχετιστεί με τη μελλοντική καρδιαγγειακή υγεία.

Η Million Women Study στο Ηνωμένο Βασίλειο παρακολούθησε περίπου 1,2 εκατομμύρια γυναίκες και διαπίστωσε μια σχέση σχήματος U: τόσο η πολύ πρώιμη όσο και η πολύ καθυστερημένη εμμηναρχή συνδέονταν με μεγαλύτερο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου.

Για παράδειγμα, οι γυναίκες που ανέφεραν εμμηναρχή σε ηλικία 10 ετών ή μικρότερη είχαν περίπου 27% υψηλότερο σχετικό κίνδυνο στεφανιαίας νόσου σε σύγκριση με όσες είχαν την πρώτη τους περίοδο στα 13. Μικρότερες συσχετίσεις καταγράφηκαν και για εγκεφαλοαγγειακές και υπερτασικές παθήσεις.

Τι πρέπει τελικά να κρατήσουμε;

Δεν υπάρχει μία και μοναδική εξήγηση για το γεγονός ότι η εφηβεία εμφανίζεται νωρίτερα σε αρκετά κορίτσια σήμερα. Η γενετική, το σωματικό βάρος, η διατροφή, το κοινωνικό και ψυχολογικό περιβάλλον και πιθανώς η έκθεση σε ορισμένους ενδοκρινικούς διαταράκτες αλληλεπιδρούν με πολύπλοκους τρόπους.

Από όλους αυτούς τους παράγοντες, η σχέση ανάμεσα στο αυξημένο σωματικό βάρος και τη νωρίτερη εφηβεία διαθέτει ιδιαίτερα ισχυρή τεκμηρίωση. Για τις περιβαλλοντικές χημικές ουσίες υπάρχουν σημαντικές ενδείξεις, αλλά η επιστήμη εξακολουθεί να διερευνά ποιες ουσίες, σε ποιες δόσεις και σε ποια αναπτυξιακή περίοδο έχουν τη μεγαλύτερη σημασία.

Και κάτι ακόμη σημαντικό: η πρώιμη εμμηναρχή δεν είναι το ίδιο με την πρώιμη ήβη. Η εμμηναρχή είναι ένα μεταγενέστερο στάδιο της εφηβείας, ενώ στα κορίτσια η εμφάνιση δευτερογενών χαρακτηριστικών του φύλου πριν από τα 8 χρόνια είναι εκείνη που παραδοσιακά χρησιμοποιείται ως όριο για την αξιολόγηση πιθανής πρώιμης ήβης.

Όταν λοιπόν σημάδια εφηβείας εμφανίζονται ασυνήθιστα νωρίς ή εξελίσσονται πολύ γρήγορα, η αξιολόγηση από παιδίατρο ή παιδοενδοκρινολόγο μπορεί να ξεκαθαρίσει αν πρόκειται για φυσιολογική παραλλαγή ή για κατάσταση που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.

Πηγές

JAMA Network Open (2024) — Wang Z. et al., Menarche and Time to Cycle Regularity Among Individuals Born Between 1950 and 2005 in the US
JAMA Pediatrics (2020) — Eckert-Lind C. et al., Worldwide Secular Trends in Age at Pubertal Onset Assessed by Breast Development Among Girls: A Systematic Review and Meta-analysis
The Lancet Oncology (2012) — Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer, Menarche, menopause, and breast cancer risk: individual participant meta-analysis, including 118,964 women with breast cancer from 117 epidemiological studies
PLOS Medicine (2020) — Cheng T.S. et al., Association of puberty timing with type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis
Circulation (2015) — Canoy D. et al., Age at menarche and risks of coronary heart and other vascular diseases in a large UK cohort
International Journal of Cancer (2013) — Gong T.T. et al., Age at menarche and risk of ovarian cancer: a meta-analysis of epidemiological studies
Current Environmental Health Reports (2022) — Rivera-Núñez Z. et al., Phenols, Parabens, Phthalates and Puberty
Environmental Research (2026) — Prenatal exposure to 33 endocrine-disrupting chemicals and pubertal development at age 9 in Spain
European Commission — Commission adopts ban of Bisphenol A in food contact materials, Regulation (EU) 2024/3190