Η ηλικία των 18 ετών αποτελεί ένα σαφές νομικό όριο, όμως ο εγκέφαλος δεν ακολουθεί τα ίδια χρονοδιαγράμματα. Νεότερες έρευνες δείχνουν ότι η ανάπτυξή του συνεχίζεται για αρκετά χρόνια ακόμη και ότι διαφορετικές λειτουργίες ωριμάζουν σε διαφορετικές ηλικίες.

Στα 18 θεωρούμαστε επισήμως ενήλικοι. Μπορούμε να ψηφίσουμε, να αναλάβουμε περισσότερες νομικές και προσωπικές ευθύνες και, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να αποκτήσουμε δίπλωμα οδήγησης. Σε άλλες χώρες, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, το όριο των 21 ετών συνδέεται με διαφορετικά δικαιώματα, όπως η νόμιμη κατανάλωση αλκοόλ.

Όμως το ανθρώπινο σώμα και, κυρίως, ο εγκέφαλος δεν λειτουργούν με τόσο αυστηρά ηλικιακά όρια.

Η ερώτηση «πότε ενηλικιώνεται ο εγκέφαλος;» αποδεικνύεται πολύ πιο περίπλοκη από όσο θα περίμενε κανείς. Δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη ημέρα ή ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος περνά ξαφνικά από την εφηβεία στην πλήρη ωριμότητα.

Μάλιστα, όσο περισσότερο τον μελετούν οι επιστήμονες, τόσο περισσότερο καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι τα 18 χρόνια δεν αποτελούν το τέλος της εγκεφαλικής ανάπτυξης.

Η περίφημη ηλικία των 25 ετών

Για αρκετά χρόνια έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής η άποψη ότι ο εγκέφαλος «ολοκληρώνεται» περίπου στα 25.

Η συγκεκριμένη ηλικία, ωστόσο, δεν αποτελεί ένα αυστηρά καθορισμένο βιολογικό όριο. Δεν υπάρχει δηλαδή ένας συγκεκριμένος μηχανισμός που ενεργοποιείται στα 25 και σηματοδοτεί ότι ο εγκέφαλος έχει πλέον ολοκληρώσει την ανάπτυξή του.

Ο αριθμός προέκυψε κυρίως από μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στις αρχές του 21ου αιώνα και παρακολουθούσαν την ανάπτυξη του εγκεφάλου σε παιδιά, εφήβους και νεαρούς ενήλικες. Επειδή αρκετές από αυτές τις έρευνες έφταναν περίπου μέχρι την ηλικία των 20 ετών, τα 25 θεωρήθηκαν μια λογική εκτίμηση που θα μπορούσε να περιλαμβάνει τις διαφορετικές ταχύτητες εγκεφαλικής ανάπτυξης από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Σήμερα, όμως, οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Τι αποκαλύπτει η φαιά ουσία;

Ένας από τους τρόπους με τους οποίους οι ερευνητές εξετάζουν την ανάπτυξη του εγκεφάλου είναι η μελέτη της φαιάς ουσίας.

Το 2017, ο νευροεπιστήμονας Christian Tamnes από το Πανεπιστήμιο του Όσλο και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν μελέτη σύμφωνα με την οποία το πάχος της φαιάς ουσίας μειώνεται γενικά κατά την εφηβεία και στη συνέχεια παρουσιάζει μεγαλύτερη σταθερότητα κατά τη δεκαετία των 20.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος «χαλάει» ή χάνει απαραίτητες ικανότητες.

Κατά την παιδική ηλικία ο εγκέφαλος δημιουργεί έναν τεράστιο αριθμό νευρωνικών συνδέσεων. Θα μπορούσαμε να τον φανταστούμε σαν ένα τεράστιο οδικό δίκτυο με αμέτρητες πιθανές διαδρομές. Καθώς μεγαλώνουμε, πραγματοποιείται μια διαδικασία που είναι γνωστή ως νευρωνικό κλάδεμα (synaptic pruning).

Μέσω αυτής της διαδικασίας, ο εγκέφαλος περιορίζει συνδέσεις που χρησιμοποιούνται λιγότερο και ενισχύει εκείνες που αποδεικνύονται πιο χρήσιμες και αποτελεσματικές. Με αυτόν τον τρόπο, το νευρωνικό δίκτυο γίνεται πιο αποδοτικό.

Ωστόσο, η διαδικασία δεν εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο σε ολόκληρο τον εγκέφαλο.

Κάποιες περιοχές ωριμάζουν νωρίτερα και άλλες αργότερα. Επομένως, δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία μπορούμε να πούμε ότι «ο εγκέφαλος ολοκλήρωσε την ανάπτυξή του».

Η ωρίμανση των εκτελεστικών λειτουργιών

Για τον λόγο αυτό, αρκετοί ερευνητές έχουν αρχίσει να δίνουν μεγαλύτερη σημασία όχι μόνο στη δομή του εγκεφάλου, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες. Πρόκειται για ένα σύνολο νοητικών ικανοτήτων που μας βοηθούν να:

• παίρνουμε αποφάσεις,
• ελέγχουμε τις παρορμήσεις μας,
• αξιολογούμε τους κινδύνους,
• προγραμματίζουμε το μέλλον,
• προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας,
• προβλέπουμε τις συνέπειες των πράξεών μας.

Ο Brenden Tervo-Clemmens, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, και οι συνεργάτες του εξέτασαν την ανάπτυξη αυτών των λειτουργιών.

Τα δεδομένα έδειξαν μια ιδιαίτερα έντονη περίοδο ανάπτυξης περίπου μεταξύ των 10 και 15 ετών. Ακολούθησαν μικρότερες αλλά σημαντικές αλλαγές μεταξύ των 15 και 17 ετών, ενώ οι εκτελεστικές λειτουργίες φαίνεται να πλησιάζουν σε μεγαλύτερη σταθερότητα περίπου μεταξύ των 18 και 20 ετών.

Με βάση αυτό το συγκεκριμένο κριτήριο, λοιπόν, η λειτουργική ωρίμανση του εγκεφάλου φαίνεται να βρίσκεται πιο κοντά στα 20 χρόνια παρά στα 25.

Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι στα 20 ο εγκέφαλος έχει τελειώσει οριστικά την ανάπτυξή του.

Η κοινωνική ωριμότητα συνεχίζεται

Ένα ακόμη σημαντικό κομμάτι της εγκεφαλικής ανάπτυξης αφορά τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τους άλλους ανθρώπους.

Οι λεγόμενες κοινωνικές γνωστικές λειτουργίες μάς επιτρέπουν να αντιλαμβανόμαστε τις προθέσεις, τις επιθυμίες και τα συναισθήματα των άλλων και να προσαρμόζουμε ανάλογα τη συμπεριφορά μας.

Το 2017, ο Philip Jackson από το Πανεπιστήμιο Laval και οι συνεργάτες του μελέτησαν ανθρώπους ηλικίας από 12 έως 30 ετών, εξετάζοντας διαφορετικές πτυχές της κοινωνικής λειτουργίας.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ούτε αυτές οι ικανότητες ωριμάζουν ταυτόχρονα.

Ορισμένες δεξιότητες φαίνεται να σταθεροποιούνται ήδη από την πρώιμη εφηβεία. Άλλες, όμως, εξακολουθούν να εξελίσσονται για αρκετά χρόνια.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ενσυναίσθηση, δηλαδή η ικανότητα να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε στα συναισθήματα των άλλων. Η ανάπτυξή της φαίνεται να συνεχίζεται και μετά τα 18.

Ο εγκέφαλος αλλάζει σε ολόκληρη τη ζωή

Η ιδέα ότι υπάρχει μία συγκεκριμένη ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος «ολοκληρώνεται» γίνεται ακόμη πιο δύσκολη όταν εξετάζουμε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής.

Όπως εξηγεί ο Brenden Tervo-Clemmens, η προσπάθεια να βρεθεί ένα και μοναδικό μέτρο που θα καθορίζει την «ηλικία» του εγκεφάλου αποτελεί αναγκαστικά μια υπεραπλούστευση.

Σε μια προσπάθεια να αποκτήσουν πιο ολοκληρωμένη εικόνα, η Alexa Mousley, αναπτυξιακή νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, και οι συνεργάτες της χαρτογράφησαν την εγκεφαλική ανάπτυξη σε ολόκληρη τη διάρκεια της ζωής.

Οι ερευνητές εντόπισαν τέσσερις μεγάλες μεταβολές στην πορεία της εγκεφαλικής ανάπτυξης, περίπου στις ηλικίες των 9, 32, 66 και 83 ετών.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η περίοδος μεταξύ 9 και 32 ετών.

Στην παιδική και εφηβική ηλικία, οι διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου φαίνεται να λειτουργούν περισσότερο ως επιμέρους μονάδες, με ισχυρότερη επικοινωνία στο εσωτερικό τους. Καθώς η ανάπτυξη προχωρά, τα όρια μεταξύ των περιοχών γίνονται λιγότερο έντονα και η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών εγκεφαλικών δικτύων γίνεται πιο ολοκληρωμένη.

Αυτό αποτελεί μία ακόμη ένδειξη ότι η μετάβαση στην ενήλικη εγκεφαλική λειτουργία είναι σταδιακή και πολυπαραγοντική.

Και το περιβάλλον επηρεάζει τον εγκέφαλο

Δεν αναπτύσσονται όλοι οι εγκέφαλοι με τον ίδιο ρυθμό.

Η ανάπτυξη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον, η κουλτούρα, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, οι σχέσεις με τους γονείς και τους συνομηλίκους, η εκπαίδευση και γενικότερα οι συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει ένας άνθρωπος.

Αυτό σημαίνει ότι δύο άνθρωποι ίδιας ηλικίας δεν είναι απαραίτητο να παρουσιάζουν ακριβώς το ίδιο επίπεδο ανάπτυξης σε όλες τις εγκεφαλικές λειτουργίες.

Η ηλικία αποτελεί επομένως έναν χρήσιμο γενικό δείκτη, αλλά δεν μπορεί να περιγράψει από μόνη της την πολυπλοκότητα της εγκεφαλικής ωρίμανσης.

Γιατί έχει σημασία ότι ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται;

Η απάντηση δεν είναι απλώς ακαδημαϊκή.

Η Katya Rubia, καθηγήτρια γνωστικής νευροεπιστήμης στο King’s College του Λονδίνου, επισημαίνει ότι η διαφορετική ταχύτητα με την οποία ωριμάζουν οι περιοχές του εγκεφάλου μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες στη συμπεριφορά.

Οι περιοχές του μεταιχμιακού συστήματος, οι οποίες συνδέονται μεταξύ άλλων με τα συναισθήματα, τα κίνητρα και την επεξεργασία της ανταμοιβής, ωριμάζουν σημαντικά κατά την εφηβεία.

Αντίθετα, περιοχές του μετωπιαίου λοβού, οι οποίες συμμετέχουν στον αυτοέλεγχο, στον σχεδιασμό, στη λήψη αποφάσεων και στην πρόβλεψη των συνεπειών μιας πράξης, χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να αναπτυχθούν.

Έτσι, κατά την εφηβεία και τα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής μπορεί να υπάρχει μια περίοδος κατά την οποία τα συστήματα που σχετίζονται με την αναζήτηση ανταμοιβής και την έντονη συναισθηματική αντίδραση είναι ιδιαίτερα ενεργά, ενώ τα συστήματα ελέγχου και μακροπρόθεσμου σχεδιασμού εξακολουθούν να ωριμάζουν.

Αυτό αποτελεί μία από τις πιθανές εξηγήσεις για συμπεριφορές που εμφανίζονται συχνότερα στις μικρότερες ηλικίες, όπως η αυξημένη ανάληψη κινδύνων.

Η οδήγηση είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα

Η Katya Rubia υποστηρίζει ότι τέτοια δεδομένα θα μπορούσαν να έχουν ακόμη και επιπτώσεις στη χάραξη δημόσιας πολιτικής.
Ένα παράδειγμα είναι η οδήγηση.

Οι νεότεροι οδηγοί εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά τροχαίων ατυχημάτων σε σύγκριση με μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες. Η διαφορά αυτή δεν μπορεί φυσικά να αποδοθεί αποκλειστικά στην ανάπτυξη του εγκεφάλου — παίζουν ρόλο η εμπειρία, η οδηγική εκπαίδευση, η συμπεριφορά, η έκθεση σε κινδύνους και πολλοί άλλοι παράγοντες.

Ωστόσο, η Rubia θεωρεί ότι η ακόμη εξελισσόμενη λειτουργία του μετωπιαίου λοβού είναι ένας παράγοντας που αξίζει να λαμβάνεται υπόψη και έχει προτείνει να εξεταστεί εκ νέου το ζήτημα της ηλικίας χορήγησης διπλώματος οδήγησης.

Άρα, τι συμβαίνει τελικά στα 18;

Η πιο σωστή απάντηση είναι ότι δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος γίνεται ξαφνικά «ενήλικος».

Στα 18 χρόνια ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρείται νομικά ενήλικος, όμως η εγκεφαλική ανάπτυξη συνεχίζεται. Ορισμένες λειτουργίες έχουν ήδη φτάσει σε πολύ υψηλό επίπεδο ωριμότητας, ενώ άλλες εξακολουθούν να μεταβάλλονται κατά τα επόμενα χρόνια.

Η παλιά ιδέα ότι «ο εγκέφαλος ολοκληρώνεται στα 25» είναι εξίσου παραπλανητική αν αντιμετωπίζεται ως απόλυτος κανόνας. Η σύγχρονη επιστήμη δείχνει περισσότερο μια σταδιακή διαδικασία, στην οποία διαφορετικές περιοχές και διαφορετικές ικανότητες ωριμάζουν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.

Και η διαδικασία δεν σταματά απαραίτητα στην πρώιμη ενήλικη ζωή. Ο εγκέφαλος συνεχίζει να αλλάζει και να προσαρμόζεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής.

Το συμπέρασμα

Τα 18 είναι ένα σημαντικό νομικό όριο, όχι ένα βιολογικό «κουμπί ενηλικίωσης».

Η επιστήμη δεν μπορεί σήμερα να δώσει έναν μοναδικό αριθμό στην ερώτηση «πότε ενηλικιώνεται ο εγκέφαλος;». Αυτό που γίνεται ολοένα πιο σαφές είναι ότι στα 18 ο εγκέφαλος δεν έχει ολοκληρώσει την ανάπτυξή του, ενώ η ωρίμανση των επιμέρους λειτουργιών συνεχίζεται με διαφορετικούς ρυθμούς.

Με άλλα λόγια, η ενηλικίωση δεν είναι μια στιγμή. Είναι μια σταδιακή διαδικασία, τόσο σε βιολογικό όσο και σε ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο.