Όταν ακούμε τον όρο ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας), οι περισσότεροι φέρνουμε στο μυαλό μας την εικόνα ενός παιδιού που δεν μπορεί να μείνει ήσυχο στην τάξη ή ενός ενήλικα που ξεχνά συνεχώς υποχρεώσεις, χάνει αντικείμενα ή δυσκολεύεται να οργανώσει την καθημερινότητά του.

Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Η ΔΕΠΥ δεν αφορά μόνο την προσοχή, την κινητικότητα ή την παρορμητικότητα. Πρόκειται για μια νευροαναπτυξιακή κατάσταση που μπορεί να επηρεάζει πολλούς τομείς της ζωής ενός ανθρώπου: από τις σχέσεις και τον ύπνο μέχρι τη διατροφή, τη ρύθμιση των συναισθημάτων και τον τρόπο με τον οποίο το σώμα αντιδρά στα ερεθίσματα.

Όπως αναφέρει ο Dr James Kustow, ψυχίατρος και συγγραφέας του βιβλίου How to Thrive with Adult ADHD, είναι χρήσιμο να βλέπουμε τη ΔΕΠΥ ως μια ευρύτερη απορρύθμιση του εγκεφάλου και του σώματος.

«Οι άνθρωποι συνήθως δεν έρχονται στον ειδικό λέγοντας “είμαι υπερκινητικός” ή “είμαι παρορμητικός”. Έρχονται εξαιτίας των συνεπειών αυτών των χαρακτηριστικών στη ζωή τους», εξηγεί.

Γι’ αυτό και πολλές φορές η ΔΕΠΥ παραμένει αδιάγνωστη για χρόνια, ιδιαίτερα στους ενήλικες, καθώς τα συμπτώματα μπορεί να έχουν διαφορετική μορφή από αυτή που περιμένουμε.

Ακολουθούν έξι λιγότερο γνωστές ενδείξεις που αξίζει να γνωρίζουμε.

1.Ριψοκίνδυνες συμπεριφορές στις σχέσεις και στη σεξουαλική ζωή

Η ΔΕΠΥ μπορεί να επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο δημιουργεί και διαχειρίζεται τις ερωτικές του σχέσεις.
Ορισμένοι ενήλικες με ΔΕΠΥ μπορεί να παρουσιάζουν:

• έντονη ανάγκη για νέες εμπειρίες,
• γρήγορη απώλεια ενδιαφέροντος μέσα σε μια σχέση,
• παρορμητικές αποφάσεις,
• δυσκολία στη σταθερότητα των συναισθηματικών δεσμών,
• μεγαλύτερη πιθανότητα εμπλοκής σε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές.

Ο Dr Kustow επισημαίνει ότι αυτό δεν αφορά όλους τους ανθρώπους με ΔΕΠΥ, αλλά μπορεί να αποτελεί μέρος ενός γενικότερου μοτίβου αναζήτησης έντονων ερεθισμάτων.

Ένας από τους λόγους που εξετάζονται από τους επιστήμονες είναι ο ρόλος της ντοπαμίνης. Η ντοπαμίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που συμμετέχει στο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και σχετίζεται με το κίνητρο, την ευχαρίστηση και την αναζήτηση ανταμοιβής.

Σε ορισμένα άτομα με ΔΕΠΥ, η ρύθμιση αυτού του συστήματος μπορεί να διαφέρει, με αποτέλεσμα να αναζητούν συχνότερα δραστηριότητες που προσφέρουν άμεση ένταση ή ικανοποίηση.

Αυτό μπορεί να εκφραστεί όχι μόνο στις σχέσεις, αλλά και μέσα από άλλες συμπεριφορές, όπως:

• υπερβολική χρήση κοινωνικών δικτύων,
• τυχερά παιχνίδια,
• υπερβολική κατανάλωση φαγητού,
• κατάχρηση ουσιών,
• εθισμό στην εργασία ή στις οθόνες.

2. Σωματική υπερελαστικότητα, αδεξιότητα και ανεξήγητη κόπωση

Ένα λιγότερο γνωστό χαρακτηριστικό που έχει συσχετιστεί με τη ΔΕΠΥ είναι η αυξημένη σωματική ευλυγισία.

Ορισμένα άτομα μπορεί να έχουν πιο χαλαρό συνδετικό ιστό, γεγονός που μπορεί να συνδέεται με:

• συχνότερα διαστρέμματα,
• τραυματισμούς,
• αίσθημα αδεξιότητας,
• δυσκολία στον συντονισμό κινήσεων.

Μπορεί για παράδειγμα κάποιος να χτυπά συχνά πάνω σε αντικείμενα, να σκοντάφτει ή να δυσκολεύεται να υπολογίσει σωστά τη θέση του σώματός του στον χώρο.

Ο Dr Kustow εξηγεί ότι αυτό μπορεί να σχετίζεται με την ιδιοδεκτικότητα, δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαμβάνεται τη θέση και την κίνηση του σώματος.

Παράλληλα, ορισμένες έρευνες έχουν εξετάσει τη σύνδεση μεταξύ ΔΕΠΥ, χρόνιου πόνου και κόπωσης, συμπεριλαμβανομένων συμπτωμάτων όπως:

• μυϊκοί πόνοι,
• πόνοι στις αρθρώσεις,
• ζάλη,
• συμπτώματα που συναντώνται σε παθήσεις όπως η ινομυαλγία.

3. Διατροφικές δυσκολίες και αίσθημα ότι «δεν χορταίνω ποτέ»

Η σχέση της ΔΕΠΥ με το φαγητό συχνά παραβλέπεται.

Πολλά άτομα με ΔΕΠΥ μπορεί να αντιμετωπίζουν:

• ακανόνιστα γεύματα,
• συναισθηματικό φαγητό,
• υπερκατανάλωση τροφών υψηλής επεξεργασίας,
• δυσκολία στον έλεγχο της ποσότητας.

Ο λόγος δεν είναι απλώς η έλλειψη πειθαρχίας. Συνδέεται με τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου όσον αφορά την οργάνωση, την παρόρμηση και την αναζήτηση ανταμοιβής.

Όπως εξηγεί ο Kustow, όταν κάποιος δυσκολεύεται να προγραμματίσει τα γεύματά του, μπορεί να φτάσει σε έντονη πείνα και να επιλέξει γρήγορες λύσεις.

Παράλληλα, ορισμένα άτομα μπορεί να έχουν μειωμένη αίσθηση κορεσμού, δηλαδή να δυσκολεύονται να αντιληφθούν πότε έχουν χορτάσει.

Η σχέση αυτή έχει οδηγήσει τους ερευνητές να εξετάζουν τη σύνδεση της ΔΕΠΥ με διατροφικές διαταραχές όπως η υπερφαγία και η βουλιμία.

4. Υπερβολική εργασιομανία και τελειομανία

Η εικόνα του ανοργάνωτου ανθρώπου με ΔΕΠΥ δεν είναι πάντα σωστή.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η ΔΕΠΥ μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο άκρο: υπερβολική οργάνωση, τελειομανία και ακραία αφοσίωση στην εργασία.

Ένα άτομο μπορεί να εργάζεται υπερβολικά επειδή φοβάται την αποτυχία ή την κριτική.

Ο φόβος ότι θα απογοητεύσει τους άλλους ή ότι θα θεωρηθεί ανεπαρκές μπορεί να οδηγήσει σε:

• υπερβολικές ώρες εργασίας,
• δυσκολία αποσύνδεσης,
• εξάντληση,
• παραμέληση βασικών αναγκών όπως το φαγητό ή η ξεκούραση.

Ο Dr Kustow αναφέρεται στη λεγόμενη «ευαισθησία στην απόρριψη», έναν όρο που δεν αποτελεί επίσημη διάγνωση αλλά χρησιμοποιείται συχνά κλινικά για να περιγράψει την έντονη συναισθηματική αντίδραση στην κριτική ή στην πιθανότητα αποτυχίας.

Παράλληλα, πολλά άτομα με ΔΕΠΥ εμφανίζουν το φαινόμενο της υπερεστίασης (hyperfocus): μπορούν να συγκεντρωθούν απόλυτα σε κάτι που τους ενδιαφέρει ή τους φαίνεται επείγον, δυσκολευόμενοι να σταματήσουν.

5. Προβλήματα ύπνου, έντονα όνειρα και υπνική άπνοια

Ο ύπνος αποτελεί έναν ακόμη τομέα όπου η ΔΕΠΥ μπορεί να επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα.

Πολλά άτομα με ΔΕΠΥ αναφέρουν:

• δυσκολία να αποκοιμηθούν,
• «υπερδραστήριο» μυαλό τη νύχτα,
• καθυστέρηση στην ώρα ύπνου,
• έντονα όνειρα ή εφιάλτες.

Ο λόγος μπορεί να σχετίζεται με διαταραχές στον κιρκαδικό ρυθμό, δηλαδή στο εσωτερικό βιολογικό ρολόι που ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου και εγρήγορσης.

Ο Dr Kustow εξηγεί ότι σε αρκετά άτομα με ΔΕΠΥ το πρόγραμμα ύπνου φαίνεται σαν να είναι μετατοπισμένο αργότερα σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.

Επιπλέον, έχει παρατηρηθεί αυξημένη συχνότητα υπνικής άπνοιας σε άτομα με ΔΕΠΥ.

Η υπνική άπνοια είναι μια κατάσταση κατά την οποία η αναπνοή διακόπτεται προσωρινά κατά τη διάρκεια του ύπνου και μπορεί να προκαλέσει:

• κόπωση,
• δυσκολία συγκέντρωσης,
• υπνηλία μέσα στην ημέρα.

6. Υπερευαισθησία σε ήχους, φως και αισθητηριακά ερεθίσματα

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό που συχνά αγνοείται είναι η διαφορετική επεξεργασία των αισθητηριακών πληροφοριών.

Άτομα με ΔΕΠΥ μπορεί να ενοχλούνται έντονα από:

• δυνατούς ήχους,
• έντονο φωτισμό,
• πολυσύχναστους χώρους,
• συγκεκριμένες υφές ρούχων,
• έντονες μυρωδιές.

Άλλοι άνθρωποι, αντίθετα, μπορεί να αναζητούν πιο έντονα αισθητηριακά ερεθίσματα.

Αυτό συμβαίνει επειδή ο εγκέφαλος μπορεί να δυσκολεύεται να «φιλτράρει» τις πληροφορίες που δέχεται.

Η αισθητηριακή υπερφόρτωση μπορεί να οδηγήσει σε:

• εκνευρισμό,
• άγχος,
• συναισθηματικά ξεσπάσματα,
• ανάγκη απομόνωσης.

Τα συμπτώματα δεν σημαίνουν απαραίτητα ΔΕΠΥ

Οι ειδικοί τονίζουν ότι κανένα από αυτά τα χαρακτηριστικά από μόνο του δεν αποτελεί απόδειξη ΔΕΠΥ.

Η διάγνωση βασίζεται σε ένα συνολικό μοτίβο συμπεριφορών, στη διάρκεια των συμπτωμάτων και στον βαθμό που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.

Όπως υπογραμμίζει ο Dr James Kustow, δεν εξετάζουμε μεμονωμένα σημάδια αλλά τον συνδυασμό τους.

Όσο περισσότερα χαρακτηριστικά εμφανίζονται και όσο περισσότερο δυσκολεύουν την εργασία, τις σχέσεις ή την προσωπική λειτουργικότητα, τόσο πιο σημαντικό είναι να γίνει μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας.

Η σωστή ενημέρωση μπορεί να βοηθήσει πολλούς ανθρώπους να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους και να αναζητήσουν την κατάλληλη υποστήριξη.

Πηγές 
National Institute of Mental Health (NIMH) – πληροφορίες για τη ΔΕΠΥ σε παιδιά και ενήλικες.
American Psychiatric Association – διαγνωστικά κριτήρια και επιστημονική ενημέρωση για τη ΔΕΠΥ.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – δεδομένα και ενημέρωση για τη ΔΕΠΥ.
European ADHD Guidelines Group – επιστημονικές κατευθυντήριες οδηγίες για τη διάγνωση και αντιμετώπιση της ΔΕΠΥ.