Μπορεί να το έχουμε συνδέσει με τις ήρεμες ώρες στο σπίτι ή με ένα ευχάριστο χόμπι για μικρούς και μεγάλους, όμως το παζλ είναι πολύ πιο απαιτητικό για τον εγκέφαλο απ’ όσο φαίνεται. Κάθε φορά που αναζητούμε το σωστό κομμάτι, προσπαθούμε να θυμηθούμε πού είδαμε ένα συγκεκριμένο χρώμα ή περιστρέφουμε νοητά ένα σχήμα για να δούμε αν ταιριάζει, ενεργοποιούμε ταυτόχρονα διαφορετικές γνωστικές δεξιότητες.

Και ίσως αυτός να είναι ένας από τους λόγους που, ενώ ένα παζλ απαιτεί συγκέντρωση, πολλοί άνθρωποι αισθάνονται πιο ήρεμοι όταν ασχολούνται μαζί του.

Τι έδειξε η έρευνα

Ο Δρ Patrick Fissler, ερευνητής στον χώρο της κλινικής και βιολογικής ψυχολογίας, μαζί με την ερευνητική του ομάδα μελέτησε τις γνωστικές λειτουργίες που χρησιμοποιούμε όταν λύνουμε ένα παζλ.

Οι επιστήμονες εντόπισαν οκτώ διαφορετικές ικανότητες που εμπλέκονται στη διαδικασία:

• Αντίληψη: η ικανότητά μας να επεξεργαζόμαστε και να ερμηνεύουμε όσα βλέπουμε.
  Κατασκευαστική πραξία: η δυνατότητα να οργανώνουμε διαφορετικά επιμέρους στοιχεία και να τα συνδυάζουμε ώστε να δημιουργήσουμε ένα ολοκληρωμένο σύνολο.
• Νοητική περιστροφή: όταν φανταζόμαστε πώς θα φαίνεται ένα αντικείμενο αν αλλάξει προσανατολισμό – κάτι που κάνουμε συνεχώς όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε αν ένα κομμάτι ταιριάζει.
• Ταχύτητα επεξεργασίας: το πόσο γρήγορα μπορούμε να αντιληφθούμε και να αξιοποιήσουμε μια πληροφορία.
  Γνωστική ευελιξία: η ικανότητα να αλλάζουμε στρατηγική όταν η προηγούμενη προσέγγιση δεν λειτουργεί.
• Μνήμη εργασίας: μας επιτρέπει να κρατάμε προσωρινά πληροφορίες στο μυαλό και να τις χρησιμοποιούμε καθώς προχωράμε.
• Συλλογιστική: η δυνατότητα να αξιολογούμε στοιχεία και να καταλήγουμε σε συμπεράσματα.
  Επεισοδιακή μνήμη: συμβάλλει στην ανάκληση προηγούμενων εμπειριών και πληροφοριών.

Σύμφωνα με τον Fissler, η ικανότητα επίλυσης παζλ παρουσιάζει ισχυρή συσχέτιση με αυτές τις γνωστικές λειτουργίες. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι μερικά παζλ αρκούν για να βελτιώσουν συνολικά τις γνωστικές μας ικανότητες.

Τι συνέβη έπειτα από 30 ημέρες παζλ;

Σε σύντομη παρέμβαση διάρκειας 30 ημερών, οι συμμετέχοντες ασχολούνταν με παζλ για τουλάχιστον μία ώρα καθημερινά.

Το αποτέλεσμα ήταν ενδιαφέρον: έγιναν καλύτεροι στην επίλυση των παζλ, όμως οι ερευνητές δεν διαπίστωσαν στατιστικά σημαντική βελτίωση στη συνολική γνωστική λειτουργία τους.

Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, καθώς δείχνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα παζλ ως κάποιο είδος «μαγικής άσκησης» για τον εγκέφαλο. Η μακροχρόνια ενασχόληση, ωστόσο, θεωρείται πιο ενδιαφέρουσα προς διερεύνηση όσον αφορά τα πιθανά οφέλη για τη γνωστική υγεία.

Γιατί ένα παζλ μπορεί ταυτόχρονα να μας χαλαρώνει;

Υπάρχει ένα ενδιαφέρον παράδοξο: ο εγκέφαλος δουλεύει εντατικά, αλλά εμείς μπορεί να αισθανόμαστε ότι ξεκουραζόμαστε.

Μία πιθανή εξήγηση βρίσκεται στην έντονη εστίαση της προσοχής σε μία συγκεκριμένη δραστηριότητα. Ο Fissler έχει παρομοιάσει αυτή την εμπειρία με στοιχεία που συναντάμε στον διαλογισμό και στην πρακτική της ενσυνειδητότητας.

Όταν συγκεντρωνόμαστε στο χρώμα, το σχήμα και τη θέση ενός κομματιού, η προσοχή απομακρύνεται προσωρινά από τις πολλές διαφορετικές σκέψεις και υποχρεώσεις που μας απασχολούν μέσα στην ημέρα. Πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι αισθάνονται χαλαροί μετά την ενασχόληση με ένα παζλ – και η χαλάρωση αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ψυχολογική ευεξία.

Τι ακριβώς κάνει ο εγκέφαλος όταν κοιτάζουμε ένα κομμάτι;

Ακόμη και η φαινομενικά απλή κίνηση του να πάρουμε ένα κομμάτι και να αποφασίσουμε πού ταιριάζει απαιτεί μια σύνθετη αλληλουχία εγκεφαλικών διεργασιών.

Όταν κοιτάζουμε το κομμάτι, οι οπτικές πληροφορίες επεξεργάζονται αρχικά σε περιοχές του ινιακού λοβού, ο οποίος έχει κεντρικό ρόλο στην όραση.

Από εκεί, η επεξεργασία των οπτικών πληροφοριών περιγράφεται συχνά μέσω δύο βασικών οδών.

Η κοιλιακή οδός (ventral stream) σχετίζεται περισσότερο με την αναγνώριση και την ταυτοποίηση αυτού που βλέπουμε – με άλλα λόγια, με το «τι» είναι ένα αντικείμενο.

Η ραχιαία οδός (dorsal stream) συμμετέχει περισσότερο στη χωρική επεξεργασία και στη χρήση των οπτικών πληροφοριών για την καθοδήγηση της κίνησης – δηλαδή στο «πού» βρίσκεται κάτι και πώς μπορούμε να αλληλεπιδράσουμε μαζί του.

Στην πράξη, λοιπόν, όταν κοιτάζουμε ένα κομμάτι παζλ, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την εικόνα και τα χαρακτηριστικά του, υπολογίζει τη θέση του στον χώρο και στη συνέχεια πρέπει να συνδυάσει αυτές τις πληροφορίες.

Αν, για παράδειγμα, αφήσουμε προσωρινά ένα κομμάτι στην επάνω αριστερή πλευρά του τραπεζιού, χρειάζεται αργότερα να θυμηθούμε τόσο τι απεικόνιζε όσο και πού το είχαμε τοποθετήσει. Η ενσωμάτωση αυτών των πληροφοριών αποτελεί μια ιδιαίτερα σύνθετη γνωστική διαδικασία.

Μπορούν τα παζλ να προστατεύσουν τον εγκέφαλο από την άνοια;

Οι δραστηριότητες που αποτελούν γνωστική πρόκληση έχουν συσχετιστεί σε μελέτες με καλύτερη γνωστική υγεία σε βάθος χρόνου. Υπάρχουν επίσης παρατηρησιακά δεδομένα που συνδέουν την ενασχόληση με νοητικά διεγερτικές δραστηριότητες με χαμηλότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης ή άνοιας.

Χρειάζεται, όμως, προσοχή στην ερμηνεία αυτών των δεδομένων: μια συσχέτιση δεν αποδεικνύει ότι τα παζλ ή οποιαδήποτε άλλη συγκεκριμένη δραστηριότητα μπορούν από μόνα τους να προλάβουν την άνοια.

Η υγεία του εγκεφάλου επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και γι’ αυτό η ποικιλία δραστηριοτήτων φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία.

Το σημαντικότερο ίσως είναι η ποικιλία

Το παζλ, επομένως, δεν χρειάζεται να αποτελεί τη μοναδική μας «προπόνηση» για το μυαλό. Υπάρχουν πολλές δραστηριότητες που κινητοποιούν διαφορετικές δεξιότητες και προσφέρουν διαφορετικά ερεθίσματα στον εγκέφαλο.

Το διάβασμα, ο χορός, τα παιχνίδια με κάρτες, η εκμάθηση καινούργιων δεξιοτήτων και γενικότερα οι δραστηριότητες που απαιτούν ενεργή συμμετοχή μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας νοητικά δραστήριας καθημερινότητας.

Σε σύγκριση με μια περισσότερο παθητική δραστηριότητα, όπως η πολύωρη παρακολούθηση τηλεόρασης, ένα παζλ απαιτεί συνεχή συμμετοχή: παρατηρούμε, θυμόμαστε, συγκρίνουμε, δοκιμάζουμε, κάνουμε λάθος, αλλάζουμε στρατηγική και προσπαθούμε ξανά.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική του αξία.

Δεν υπάρχει μία δραστηριότητα που να αποτελεί από μόνη της το μυστικό για έναν υγιή εγκέφαλο. Η σωματική δραστηριότητα, η κοινωνική επαφή, ο επαρκής ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η συνεχής πνευματική διέγερση αποτελούν διαφορετικές πλευρές της συνολικής φροντίδας της υγείας μας.

Το παζλ μπορεί να είναι μία από αυτές – ένα μικρό, ευχάριστο κομμάτι στο πολύ μεγαλύτερο… παζλ της υγείας του εγκεφάλου.