Για χιλιάδες χρόνια οι γυναίκες γεννούσαν καθιστές, γονατιστές, όρθιες ή σε άλλες θέσεις που τους επέτρεπαν να κινούνται ελεύθερα. Πώς επικράτησε τελικά η εικόνα της γυναίκας ξαπλωμένης στο κρεβάτι του τοκετού και τι λέει σήμερα η επιστήμη για τις διαφορετικές στάσεις γέννας;

Αν έχεις δει παλιές απεικονίσεις τοκετού, πιθανότατα θα έχεις παρατηρήσει κάτι που σήμερα μοιάζει ασυνήθιστο: η γυναίκα δεν βρίσκεται ανάσκελα σε ένα κρεβάτι, αλλά κάθεται, γονατίζει ή στηρίζεται σε κάποιο βοήθημα.

Και πράγματι, η γέννα σε όρθια ή πιο ενεργητική θέση δεν είναι μια σύγχρονη «εναλλακτική». Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας ήταν ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο οι γυναίκες γεννούσαν.

Στην αρχαία Αίγυπτο, για παράδειγμα, υπάρχουν αναφορές σε τοκετούς σε καθιστή ή ημικαθιστή θέση, ενώ χρησιμοποιούνταν ειδικά τούβλα ή άλλα στηρίγματα. Στην αρχαία Ρώμη υπήρχαν οι περίφημες «καρέκλες τοκετού», ενώ σε διάφορες παραδοσιακές κοινωνίες οι γυναίκες γεννούσαν όρθιες, γονατιστές ή σε στάσεις που τους επέτρεπαν να αξιοποιούν το σώμα και την κίνηση.

Αυτό γεννά ένα εύλογο ερώτημα: πώς φτάσαμε από αυτές τις στάσεις στη γυναίκα που γεννά ξαπλωμένη ανάσκελα;

Η γέννα δεν γινόταν πάντα όπως τη γνωρίζουμε σήμερα

Η Janet Balaskas, ειδικός στον τοκετό, συγγραφέας, δασκάλα yoga και ιδρύτρια του Active Birth Centre in the UK, έχει ασκήσει έντονη κριτική στην καθιέρωση της παθητικής στάσης κατά τον τοκετό.

Το 1982 δημοσίευσε το «Active Birth Manifesto», μέσα από το οποίο υποστήριξε την ελευθερία της γυναίκας να κινείται κατά τη διάρκεια του τοκετού και να επιλέγει τη θέση στην οποία αισθάνεται ότι μπορεί να ανταποκριθεί καλύτερα στις ανάγκες του σώματός της.

Σύμφωνα με τη Balaskas, η πρακτική του να περιορίζεται η γυναίκα σε ύπτια θέση αποτελεί σχετικά πρόσφατη εξέλιξη και συνδέεται με την ολοένα μεγαλύτερη ιατρικοποίηση του τοκετού.

Παρόμοια άποψη έχει εκφράσει και η Hannah Dahlen, καθηγήτρια μαιευτικής στο Western Sydney University της Αυστραλίας. Σε άρθρο της το 2013 σημείωσε ότι ο τοκετός με τη γυναίκα ξαπλωμένη αποτελεί σχετικά σύγχρονο φαινόμενο σε σύγκριση με τη μακρά ιστορία του ανθρώπινου τοκετού.

Ο ρόλος των γιατρών και η αλλαγή στην προσέγγιση

Η μετάβαση από τις παραδοσιακές θέσεις τοκετού στην ύπτια θέση συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οργανώθηκε η μαιευτική στην Ευρώπη.

Κατά τους τελευταίους αιώνες, οι τοκετοί άρχισαν σταδιακά να περνούν από το σπίτι και την αποκλειστική φροντίδα των μαιών σε πιο οργανωμένα ιατρικά περιβάλλοντα, με ολοένα μεγαλύτερη συμμετοχή χειρουργών και γιατρών.

Ένα όνομα που συνδέεται ιστορικά με αυτή την αλλαγή είναι ο Γάλλος γυναικολόγος François Mauriceau (1637–1709).

Ο Mauriceau, ο οποίος είχε εκπαιδευτεί στη χειρουργική, υποστήριξε τον 17ο αιώνα ότι η γυναίκα θα μπορούσε να γεννά ξαπλωμένη στο κρεβάτι. Η θέση αυτή ήταν πιο πρακτική και για τον επαγγελματία που παρακολουθούσε τον τοκετό, καθώς του επέτρεπε καλύτερη πρόσβαση στη γυναίκα και στο μωρό.

Στο έργο του του 1668, με τίτλο The Diseases of Women with Child and in Childbed, υποστήριζε την ιδέα ότι η γυναίκα θα μπορούσε να παραμένει στο κρεβάτι για να αποφεύγει την ταλαιπωρία της μετακίνησης.

Με την πάροδο του χρόνου, η συγκεκριμένη θέση άρχισε να ενσωματώνεται περισσότερο στη δυτική μαιευτική πρακτική.

Και τι σχέση έχει ο Λουδοβίκος ΙΔ΄;

Υπάρχει και μια πιο εντυπωσιακή ιστορική εκδοχή.

Ορισμένοι ακαδημαϊκοί έχουν υποστηρίξει ότι στην εξάπλωση της ανακλινόμενης θέσης συνέβαλε και ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ της Γαλλίας, ο οποίος, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, ενδιαφερόταν να παρακολουθεί τοκετούς.

Η ιστορία θέλει τον βασιλιά να θεωρεί ότι από το σκαμνί τοκετού δεν είχε αρκετά καλή οπτική επαφή με τη διαδικασία και να προτιμά μια πιο ανακλινόμενη θέση.

Το συγκεκριμένο περιστατικό, ωστόσο, δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως η μοναδική ή αποδεδειγμένη αιτία για την αλλαγή της στάσης στον τοκετό. Η ιστορική μετάβαση ήταν πολύ πιο σύνθετη και συνδεόταν με την εξέλιξη της μαιευτικής, την αυξανόμενη παρουσία των γιατρών και την είσοδο του τοκετού στο νοσοκομείο.

Τι συμβαίνει όταν η γυναίκα κινείται;

Υπάρχει ένας πολύ απλός λόγος για τον οποίο πολλές γυναίκες αισθάνονται ενστικτωδώς την ανάγκη να σηκωθούν, να γονατίσουν, να στηριχθούν μπροστά ή να αλλάξουν θέση κατά τη διάρκεια του τοκετού: η κίνηση μπορεί να κάνει τη διαδικασία πιο άνετη και να αξιοποιεί τη βαρύτητα.

Όταν μια γυναίκα βρίσκεται όρθια, κάθεται, γονατίζει ή κινείται, η βαρύτητα μπορεί να βοηθά την κάθοδο του μωρού μέσα στη λεκάνη. Επιπλέον, η αλλαγή θέσεων μπορεί να προσφέρει ανακούφιση από τον πόνο και να κάνει τη γυναίκα να αισθάνεται περισσότερο ότι συμμετέχει ενεργά στη γέννα.

Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει εξετάσει εδώ και χρόνια τα πιθανά οφέλη των όρθιων και κινητικών θέσεων.

Μια μεγάλη ανασκόπηση του 2013, που περιλάμβανε περισσότερες από 5.200 γυναίκες, εξέτασε τις επιδράσεις των όρθιων και κινητικών θέσεων κατά τον τοκετό. Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι γυναίκες που παρέμεναν όρθιες ή κινούνταν κατά τον τοκετό μπορούσαν να έχουν μικρότερη διάρκεια του πρώτου σταδίου του τοκετού και χαμηλότερη πιθανότητα ορισμένων παρεμβάσεων, αν και τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με το στάδιο του τοκετού, την επισκληρίδιο και άλλους παράγοντες.

Η ίδια ανασκόπηση τόνισε ότι χρειάζονται περισσότερα δεδομένα για γυναίκες υψηλού κινδύνου, καθώς δεν είναι όλες οι θέσεις κατάλληλες για όλες τις εγκυμοσύνες.

Υπάρχουν πλεονεκτήματα και για το μωρό;

Η Hannah Dahlen έχει αναφέρει ότι οι όρθιες θέσεις μπορούν να συνδέονται με πιο αποτελεσματικές συσπάσεις, λιγότερη ενόχληση και καλύτερη αξιοποίηση της βαρύτητας.

Ένα ακόμη πιθανό όφελος αφορά την κυκλοφορία του αίματος. Όταν η γυναίκα βρίσκεται ανάσκελα για μεγάλο χρονικό διάστημα, η μήτρα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να ασκεί πίεση σε μεγάλα αγγεία της κοιλιάς, ιδιαίτερα στην κάτω κοίλη φλέβα. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την επιστροφή του αίματος προς την καρδιά.

Για τον λόγο αυτό, η αποφυγή παρατεταμένης ύπτιας θέσης κατά τον τοκετό μπορεί να είναι χρήσιμη σε ορισμένες περιπτώσεις.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η ύπτια θέση είναι «επικίνδυνη» ή ότι δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιείται. Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η συγκεκριμένη θέση μπορεί να είναι πρακτική ή απαραίτητη, ανάλογα με την πορεία του τοκετού, την κατάσταση της μητέρας και του μωρού και τις ιατρικές παρεμβάσεις που μπορεί να χρειαστούν.

Τι σημαίνει σήμερα «ενεργός τοκετός»;

Η έννοια του active birth, που ανέδειξε ιδιαίτερα η Janet Balaskas, δεν σημαίνει ότι κάθε γυναίκα πρέπει οπωσδήποτε να γεννήσει όρθια ή χωρίς ιατρική παρέμβαση.

Σημαίνει κυρίως ότι, όταν η κατάσταση το επιτρέπει, η γυναίκα μπορεί να έχει τη δυνατότητα να κινείται, να αλλάζει στάσεις και να συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία.

Μπορεί να περπατά, να στέκεται, να γονατίζει, να κάθεται σε ειδικό σκαμπό τοκετού, να στηρίζεται στον/στη σύντροφό της ή να χρησιμοποιεί μπάλα τοκετού. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να επιλέξει και τον τοκετό στο νερό, όπου αυτή η δυνατότητα προσφέρεται και θεωρείται κατάλληλη.

Η σύγχρονη μαιευτική δεν αντιμετωπίζει πλέον την ελευθερία κινήσεων ως κάτι «ανάρμοστο». Αντίθετα, οι γυναίκες ενθαρρύνονται, όταν είναι ασφαλές, να βρίσκουν τις θέσεις που τις βοηθούν περισσότερο.

Και αν υπάρχει επισκληρίδιος;

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.

Η επισκληρίδιος μπορεί να περιορίσει την ικανότητα της γυναίκας να περπατά ή να αλλάζει θέση χωρίς βοήθεια, όμως αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να παραμείνει εντελώς ακίνητη.

Σε πολλά μαιευτήρια μπορούν να χρησιμοποιηθούν διαφορετικές υποστηριζόμενες θέσεις, ανάλογα με την κινητικότητα της γυναίκας, την παρακολούθηση του μωρού και τα πρωτόκολλα της μονάδας.

Το ίδιο ισχύει και για άλλες ιατρικές παρεμβάσεις. Η σωστή θέση εξαρτάται από τη συγκεκριμένη γυναίκα και τη συγκεκριμένη στιγμή του τοκετού.

Δεν υπάρχει μία «σωστή» θέση για όλες

Η μεγαλύτερη αλλαγή στη σύγχρονη μαιευτική ίσως δεν είναι το αν η γυναίκα θα γεννήσει όρθια, καθιστή ή ξαπλωμένη.

Είναι το να αναγνωρίζεται ότι δεν υπάρχει μία μοναδική θέση που να είναι ιδανική για όλες τις γυναίκες και όλους τους τοκετούς.

Η ελευθερία κίνησης, όταν είναι ασφαλής, μπορεί να προσφέρει περισσότερη άνεση και να βοηθήσει τη γυναίκα να ανταποκριθεί στις ανάγκες του σώματός της. Ταυτόχρονα, η ιατρική παρακολούθηση και οι παρεμβάσεις παραμένουν εξαιρετικά σημαντικές όταν υπάρχει ένδειξη.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να επιστρέψουμε υποχρεωτικά στον τρόπο με τον οποίο γεννούσαν οι γυναίκες πριν από αιώνες. Είναι να έχουμε περισσότερες επιλογές.

Ο τοκετός δεν χρειάζεται να είναι μια διαδικασία στην οποία η γυναίκα απλώς «ξαπλώνει και περιμένει». Όταν η κατάσταση το επιτρέπει, μπορεί να κινείται, να αλλάζει θέση, να ακούει το σώμα της και να συνεργάζεται με τη μαία και τον/τη γυναικολόγο της για να βρεθεί η θέση που είναι ταυτόχρονα άνετη και ασφαλής για εκείνη και το μωρό της.