Η πρόσφατη αυτοκτονία της μιας 17χρονης και η προσπάθεια της άλλης να αυτοκτονήσει ( νοσηλέυεται σε εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση), συγκλόνισαν την κοινή γνώμη και άνοιξαν ξανά μια δύσκολη αλλά αναγκαία συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία των εφήβων. Ακόμη πιο συγκλονιστικό ήταν το περιεχόμενο του σημειώματος που άφησε η μία από τις κοπέλες:

«Το ξέρω ότι δεν θα πάω καλά και έτσι θα καταλήξω με μια δουλειά που δεν θα μου δίνει λεφτά. Πλέον δεν με ευχαριστεί τίποτα από τη ζωή. Δεν μπορώ να δω τίποτα θετικό…»

Πίσω από αυτές τις φράσεις δεν κρύβεται απλώς απαισιοδοξία. Κρύβεται μια βαθιά ψυχική εξάντληση, ένα αίσθημα αδιεξόδου και μια εσωτερική πεποίθηση ότι το μέλλον είναι ήδη χαμένο πριν καν αρχίσει. Αυτό είναι κάτι που στην ψυχιατρική συχνά συναντάται στην κατάθλιψη των εφήβων: η αδυναμία του ατόμου να φανταστεί ότι τα συναισθήματα μπορούν να αλλάξουν.

Η εφηβεία είναι μια περίοδος τεράστιων ψυχολογικών και βιολογικών μεταβολών. Ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται, ιδιαίτερα περιοχές που σχετίζονται με την κρίση, τον έλεγχο των συναισθημάτων και την αντίληψη του μέλλοντος. Παράλληλα, ο έφηβος βιώνει κοινωνικές πιέσεις, συγκρίσεις, ανάγκη αποδοχής, φόβο αποτυχίας και υπαρξιακή αγωνία για το ποιος είναι και πού κατευθύνεται.

Στη σημερινή εποχή, αυτές οι πιέσεις έχουν πολλαπλασιαστεί. Τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργούν μια συνεχή σύγκριση με «τέλειες ζωές», «τέλεια σώματα», επιτυχίες και εικόνες ευτυχίας. Πολλοί νέοι αισθάνονται ότι αν δεν πετύχουν γρήγορα, αν δεν ξεχωρίσουν ή αν δεν αποκτήσουν οικονομική επιτυχία, τότε η ζωή τους δεν έχει αξία. Η ανθρώπινη ύπαρξη αρχίζει να μετριέται με followers, επιδόσεις και εξωτερική επιβεβαίωση.

Το σημείωμα της 17χρονης αποκαλύπτει κάτι ιδιαίτερα σημαντικό: την ταύτιση της προσωπικής αξίας με την επαγγελματική και οικονομική επιτυχία. Η φράση «θα καταλήξω με μια δουλειά που δεν θα μου δίνει λεφτά» δείχνει έναν νέο άνθρωπο που βλέπει το μέλλον όχι ως πιθανότητα εξέλιξης, αλλά ως προδιαγεγραμμένη αποτυχία. Όταν ένας έφηβος αρχίζει να πιστεύει ότι «δεν υπάρχει ελπίδα», τότε ο ψυχικός πόνος μπορεί να γίνει αφόρητος.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι αυτοκτονικές σκέψεις στους εφήβους συχνά δεν εκφράζουν πραγματική επιθυμία θανάτου, αλλά επιθυμία να σταματήσει ο ψυχικός πόνος. Πολλοί νέοι δεν θέλουν να πεθάνουν· θέλουν να φύγει η απόγνωση, η μοναξιά, το αίσθημα ότι δεν τους καταλαβαίνει κανείς. Σε εκείνη τη στιγμή, ο θάνατος μπορεί λανθασμένα να βιώνεται ως η μόνη διέξοδος.

Γι’ αυτό η πρόληψη δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στις ψυχιατρικές υπηρεσίες. Χρειάζεται μια συνολική κοινωνική αλλαγή στον τρόπο που ακούμε και προσεγγίζουμε τους νέους ανθρώπους. Συχνά οι έφηβοι κρύβουν τη θλίψη τους πίσω από σιωπή, απομόνωση, ευερεθιστότητα ή ακόμη και χιούμορ. Οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί πολλές φορές επικεντρώνονται μόνο στις επιδόσεις και όχι στη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού.

Η ουσιαστική επικοινωνία είναι καθοριστική. Ένας έφηβος χρειάζεται να νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς να κριθεί, χωρίς να ακούσει αμέσως συμβουλές ή επικρίσεις. Μερικές φορές η πιο θεραπευτική φράση είναι: «Σε ακούω. Πες μου πώς νιώθεις.»

Παράλληλα, είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε έγκαιρα τα προειδοποιητικά σημάδια: έντονη απόσυρση, απώλεια ενδιαφέροντος, απελπισία, διαταραχές ύπνου, απότομες αλλαγές συμπεριφοράς, εκφράσεις μηδενισμού ή αναφορές στον θάνατο. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί πραγματικά να σώσει ζωές.

Ως κοινωνία, ίσως χρειάζεται επίσης να επανεξετάσουμε τα μηνύματα που μεταδίδουμε στα παιδιά μας. Η ζωή δεν είναι μόνο ανταγωνισμός, χρήματα και επιτυχία. Ένας άνθρωπος δεν αποκτά αξία μόνο όταν πετυχαίνει. Η αξία της ανθρώπινης ύπαρξης είναι βαθύτερη και δεν μπορεί να μετρηθεί με βαθμούς, επάγγελμα ή κοινωνική εικόνα.

Οι τραγωδίες αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπιστούν με απλή συναισθηματική φόρτιση λίγων ημερών. Πρέπει να γίνουν αφορμή για σοβαρό διάλογο γύρω από την ψυχική υγεία των νέων, την πρόληψη, τη στήριξη στα σχολεία και την ανάγκη δημιουργίας ενός περιβάλλοντος όπου ο έφηβος θα αισθάνεται ότι έχει φωνή, αξία και ελπίδα.

Γιατί πολλές φορές, πίσω από ένα χαμόγελο ενός παιδιού, μπορεί να κρύβεται μια σιωπηλή κραυγή που κανείς δεν άκουσε εγκαίρως.

Δρ. Γιώργος Μικελλίδης MD, PhD, FRCPsych,

CCT (UK) Ψυχίατρος

Διευθυντής στο Κέντρο Διακρανιακής Μαγνητικής Διέγερσης ,Cyprus rTMS

Κλινικός Αναπληρωτής Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας

www.cyprusrtms.com