Η ψυχιατρική αποτελεί βασικό θεμέλιο της υγειονομικής φροντίδας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Στόχος της είναι η στήριξη και η θεραπεία των ατόμων που αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες, ώστε να μπορούν να ζήσουν με ασφάλεια, αυτονομία και ποιότητα ζωής.

Ωστόσο, ιστορικά, η ψυχιατρική έχει κατά καιρούς εργαλειοποιηθεί. Σε ορισμένα κοινωνικά ή πολιτικά περιβάλλοντα, χρησιμοποιήθηκε όχι για θεραπευτικούς σκοπούς, αλλά για να επιβληθεί πειθαρχία, να κατασταλεί η διαφορετικότητα ή να απομονωθούν άτομα που απλώς εξέφραζαν εναλλακτικές απόψεις ή τρόπους ζωής. Όταν η επιστήμη μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας, διακυβεύεται η εμπιστοσύνη σε θεσμούς και η ουσία της φροντίδας.

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι σημαντικό να γίνει ένας ξεκάθαρος διαχωρισμός: υπάρχει και η υποχρεωτική νοσηλεία, η οποία προβλέπεται σε πολλές χώρες – συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου – και εφαρμόζεται μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις. Όταν ένα άτομο βρίσκεται σε κρίση, δεν έχει επίγνωση της κατάστασής του και ενδέχεται να βλάψει τον εαυτό του ή άλλους, η προσωρινή ακούσια νοσηλεία μπορεί να είναι αναγκαία.

Αυτό όμως δεν πρέπει να συγχέεται με τη χρήση της ψυχιατρικής ως μέσο κοινωνικού ελέγχου ή εξουδετέρωσης «ενοχλητικών» φωνών. Η υποχρεωτική θεραπεία πρέπει να εφαρμόζεται με διαφάνεια, δικαστικό έλεγχο, ιατρική τεκμηρίωση και με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα του ατόμου. Δεν είναι λύση για τη διαφορετικότητα· είναι εργαλείο για την προστασία και την αποκατάσταση σε σπάνιες και κρίσιμες περιστάσεις.

Στην Κύπρο, έχουν γίνει θετικά βήματα για την αναβάθμιση της ψυχικής φροντίδας, με ενίσχυση της κοινοτικής προσέγγισης και αποφυγή της μακρόχρονης ιδρυματοποίησης. Ωστόσο, χρειάζεται συνεχής επαγρύπνηση ώστε να μην αναπαράγονται παλαιές λογικές στιγματισμού ή καταχρηστικής παρέμβασης.

Η ψυχιατρική πρέπει να λειτουργεί με γνώμονα τη φροντίδα, τη συναίνεση όπου αυτό είναι εφικτό, και τη διασφάλιση της αξιοπρέπειας. Οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι στοχευμένες, αναγκαίες και να αξιολογούνται συνεχώς. Ο σεβασμός στο άτομο δεν είναι πολυτέλεια – είναι προϋπόθεση για κάθε πραγματικά θεραπευτική σχέση.

Μια ώριμη κοινωνία δεν παθολογικοποιεί τη διαφορετικότητα. Προστατεύει τους ευάλωτους, ενδυναμώνει την αυτονομία και διασφαλίζει ότι η επιστήμη υπηρετεί τον άνθρωπο – ποτέ το αντίστροφο.