Η σεξουαλική αγωγή δεν είναι μια συζήτηση που ξεκινά στην εφηβεία. Ξεκινά πολύ νωρίτερα: από τη στιγμή που το παιδί αρχίζει να γνωρίζει το σώμα του, να αναρωτιέται για τις διαφορές των φύλων και να διαμορφώνει τα πρώτα όρια της προσωπικής του ταυτότητας.

Η ανάπτυξη της ανθρώπινης σεξουαλικότητας συνοδεύει κάθε στάδιο της ζωής. Στην παιδική ηλικία το παιδί μαθαίνει το σώμα του και την έννοια του φύλου. Στην εφηβεία έρχεται αντιμέτωπο με τις ορμονικές αλλαγές, τις φαντασιώσεις, τις πρώτες σχέσεις και την αναζήτηση ταυτότητας. Στην ενήλικη ζωή η σεξουαλικότητα συνδέεται με τη συντροφικότητα, την οικογένεια και τη συναισθηματική ωριμότητα. Η σεξουαλικότητα, επομένως, δεν είναι μόνο πράξη, είναι ψυχική ανάπτυξη, αυτοεικόνα, σχέση και συμπεριφορά.

Η εφηβεία: η πιο ευάλωτη αλλά και πιο καθοριστική περίοδος

Η εφηβεία αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη μεταβατική φάση της ζωής. Το άτομο προσπαθεί να βρει ποιος είναι. Αναζητά αποδοχή, διεκδικεί ανεξαρτησία, εμφανίζει παρορμητικότητα, έντονες συναισθηματικές διακυμάνσεις και συχνά συγκρούεται με τα όρια.

Ο έφηβος ζει έντονα το «εδώ και τώρα». Όμως ο εγκέφαλος δεν έχει ολοκληρώσει ακόμη την ωρίμανσή του, ιδιαίτερα στα τμήματα που σχετίζονται με τον έλεγχο της συμπεριφοράς, την κρίση και τη διαχείριση των συναισθημάτων.

Αυτό εξηγεί γιατί η εφηβεία είναι περίοδος αυξημένης ευαλωτότητας:

• σε εξαρτητικές συμπεριφορές,
• στην υπερβολική χρήση διαδικτύου,
• στην έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο,
• στην ανάληψη ρίσκου,
• σε πρόωρες ή μη προστατευμένες σεξουαλικές εμπειρίες.

Διαδίκτυο: ο «νέος παιδαγωγός» των εφήβων

Σήμερα, μεγάλο μέρος των εφήβων ενημερώνεται για τη σεξουαλικότητα από το διαδίκτυο και λιγότερο από την οικογένεια ή το σχολείο. Όταν το διαδίκτυο γίνεται η βασική πηγή γνώσης, συχνά η πληροφορία συνοδεύεται από παραπληροφόρηση.

Η υπερβολική έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε:

• κοινωνική απομόνωση,
• μείωση πραγματικής επικοινωνίας,
• ενίσχυση ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών,
• συναισθηματική «αποστράγγιση»,
• έκθεση σε διαδικτυακή βία και εκφοβισμό,
• δυσκολία διαμόρφωσης ρεαλιστικών προσδοκιών για τις σχέσεις.

Παράλληλα, η πρόσβαση σε πορνογραφικό υλικό σε μικρές ηλικίες δημιουργεί συχνά στρεβλές αντιλήψεις για το σώμα, τη συναίνεση, τους ρόλους των φύλων και την ίδια τη σεξουαλική επαφή.

Η πορνογραφία δεν εκπαιδεύει. Δημιουργεί εικόνες χωρίς συναίσθημα, χωρίς όρια και χωρίς πραγματικότητα, μέσα από σενάρια έντονης επιθετικότητας.

Η σεξουαλική αγωγή δεν είναι μόνο πρόληψη

Πολλοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η σεξουαλική αγωγή αφορά αποκλειστικά τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα ή την αντισύλληψη. Η πραγματικότητα είναι πολύ ευρύτερη.

Η ολοκληρωμένη σεξουαλική αγωγή περιλαμβάνει:

• γνώση του σώματος,
• προσωπικά όρια,
• αυτοσεβασμό,
• διαχείριση συναισθημάτων,
• διαφυλικές σχέσεις,
• συναίνεση,
• αναπαραγωγή,
• πρόληψη κακοποίησης,
• προστασία από εξαρτήσεις και διαδικτυακούς κινδύνους.

Το παιδί χρειάζεται πρώτα να μάθει να σέβεται τον εαυτό του, ώστε αργότερα να μπορεί να σέβεται και τον άλλον.

Ο ρόλος του γονέα: όχι φίλος, αλλά σταθερό σημείο αναφοράς

Οι γονείς συχνά αποφεύγουν να μιλήσουν για το σεξ γιατί ντρέπονται, φοβούνται ή θεωρούν ότι δεν γνωρίζουν αρκετά. Άλλοι ανησυχούν μήπως «βάλουν ιδέες» στα παιδιά τους.

Όμως η σιωπή δεν προστατεύει. Απλώς αφήνει το κενό να καλυφθεί από άλλες πηγές.

Ο γονέας χρειάζεται:
• να ακούει χωρίς κριτική,
• να δίνει ειλικρινείς απαντήσεις,
• να παραμένει διαθέσιμος,
• να θέτει όρια,
• να ενισχύει την αυτοεκτίμηση του παιδιού,
• να λειτουργεί ως ασφαλής σύμμαχος.

Μεταξύ γονέα και εφήβου δεν απαιτείται φιλία. Απαιτείται εμπιστοσύνη και υποστήριξη.

Ο ρόλος του σχολείου

Η σεξουαλική αγωγή οφείλει να αποτελεί οργανωμένο κομμάτι της εκπαιδευτικής διαδικασίας και όχι αποσπασματική παρέμβαση.

Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος:

• γνώσης,
• πρόληψης,
• καλλιέργειας δεξιοτήτων,
• ανάπτυξης υγιών σχέσεων,
• συνεργασίας με την οικογένεια.

Η αποτελεσματική σεξουαλική αγωγή προϋποθέτει εκπαιδευμένους επαγγελματίες, συνεργασία με γονείς και υποστήριξη από ειδικούς ψυχικής υγείας.

Τι δείχνουν τα δεδομένα;

Οι διεθνείς μελέτες καταδεικνύουν ότι τα προγράμματα σεξουαλικής αγωγής συμβάλλουν:

• στη μείωση ριψοκίνδυνων σεξουαλικών συμπεριφορών,
• στην αύξηση χρήσης προφυλακτικών,
• στην καθυστέρηση έναρξης της σεξουαλικής δραστηριότητας,
• στη βελτίωση της αυτοφροντίδας,
• στη μείωση αρνητικών συνεπειών για τη σωματική και ψυχική υγεία.

Με άλλα λόγια, η γνώση δεν ωθεί το παιδί προς τον κίνδυνο. Το προστατεύει από αυτόν.

Η πρόληψη αρχίζει από τη σχέση

Η σεξουαλική αγωγή δεν είναι μόνο μάθημα. Είναι καθημερινή στάση ζωής. Είναι η συζήτηση στο σπίτι, η στάση του σχολείου, η ενημέρωση, τα όρια, η παρουσία του γονέα.

Όταν το παιδί νιώθει ότι μπορεί να ρωτήσει χωρίς να φοβηθεί, έχει ήδη αποκτήσει το σημαντικότερο προστατευτικό πλαίσιο.

Το καλό «κλείσιμο» της εφηβείας ανοίγει τον δρόμο για μια υγιή ενήλικη ζωή. Και αυτή η διαδρομή ξεκινά πάντα από τη γνώση, την πρόληψη και τη σχέση εμπιστοσύνης.

Δρ Θάνος Ασκητής

Ψυχίατρος – Σεξολόγος
Πρόεδρος του Ιατρικού Κέντρου Ψυχικής & Σεξουαλικής Υγείας Λευκωσίας

Social media:

Του Ιατρικού Κέντρου Ψυχικής & Σεξουαλικής Υγείας για το επίσημο site https://www.askitis.cy/ και για τη σελίδα στο Facebook https://www.facebook.com/@thanos.kyprou/?locale=el_GR

Του Δρ Θάνου Ασκητή για Facebook  https://www.facebook.com/Dr.Thanos.Askitis/?locale=el_GR

Instagram  https://www.instagram.com/thanos_askitis/?hl=el

TikTok https://www.tiktok.com/@draskitis

YouTube https://whttps://www.youtube.com/@thanosaskitis6425ww.youtube.com/@thanosaskitis6425

O αριθμός της Συμβουλευτικής Γραμμής Ψυχικής και Σεξουαλικής Υγείας: +30 210 7 79 79 79