Έχεις κοιτάξει ποτέ μια φωτογραφία σου και αναρωτήθηκες γιατί δείχνεις τόσο διαφορετικός από αυτό που βλέπεις καθημερινά στον καθρέφτη; Η απάντηση δεν βρίσκεται απαραίτητα στην κάμερα ή στη φωτογένειά σου. Η ψυχολογία και η νευροεπιστήμη εξηγούν γιατί η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας δεν ταυτίζεται πάντα με εκείνη που αποτυπώνει ο φωτογραφικός φακός.

Κοιτάζεσαι στον καθρέφτη, σου αρέσει αυτό που βλέπεις και αποφασίζεις να τραβήξεις μια selfie. Όταν όμως ανοίγεις τη φωτογραφία, κάτι μοιάζει να έχει αλλάξει. Το ένα μάτι φαίνεται μικρότερο, η μύτη διαφορετική, το χαμόγελο λιγότερο συμμετρικό. Ξαφνικά, το πρόσωπο που γνωρίζεις τόσο καλά δείχνει σχεδόν ξένο.

Αν μάλιστα απενεργοποιήσεις τη λειτουργία καθρεπτισμού της μπροστινής κάμερας, η διαφορά μπορεί να γίνει ακόμη πιο έντονη. Είναι σαν να αντικρίζεις μια άλλη εκδοχή του εαυτού σου, την οποία δεν έχεις συνηθίσει.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Μήπως ο καθρέφτης μάς κολακεύει ή η φωτογραφική μηχανή αποκαλύπτει μια πραγματικότητα που δεν θέλουμε να δούμε;

Στην πραγματικότητα, η εξήγηση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα και συνδέεται με τον τρόπο που ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται την εικόνα του προσώπου μας.

Ο εγκέφαλος προτιμά αυτό που του είναι οικείο

Κανένα ανθρώπινο πρόσωπο δεν είναι απόλυτα συμμετρικό. Το ένα φρύδι μπορεί να βρίσκεται λίγο ψηλότερα, το ένα μάτι να έχει διαφορετικό σχήμα ή η μύτη να παρουσιάζει μια μικρή απόκλιση.

Πρόκειται για φυσιολογικά χαρακτηριστικά που υπάρχουν σε όλους μας και συμβάλλουν στη μοναδικότητα της εμφάνισής μας.

Γιατί, λοιπόν, αυτές οι μικρές ασυμμετρίες μάς φαίνονται λιγότερο ενοχλητικές όταν κοιταζόμαστε στον καθρέφτη;

Ο Δρ. Nicholas Epley, επιστήμονας συμπεριφοράς στο University of Chicago Booth School of Business, εξηγεί στο Popular Science ότι οι άνθρωποι έχουν την τάση να προτιμούν εικόνες και ερεθίσματα με τα οποία έχουν εξοικειωθεί.

Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό στην ψυχολογία ως «φαινόμενο της απλής έκθεσης» (mere exposure effect).

Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, όσο συχνότερα ερχόμαστε σε επαφή με κάτι, τόσο πιθανότερο είναι να αναπτύξουμε θετικά συναισθήματα απέναντί του.

Και ποια εκδοχή του προσώπου μας βλέπουμε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη; Εκείνη που αντικρίζουμε καθημερινά στον καθρέφτη.

Η εικόνα αυτή είναι οριζόντια ανεστραμμένη σε σχέση με τον τρόπο που μας βλέπουν οι άλλοι. Επειδή όμως την παρατηρούμε ξανά και ξανά, ο εγκέφαλός μας την αναγνωρίζει ως τη φυσική και γνώριμη εκδοχή του εαυτού μας.

Την ίδια άποψη υποστηρίζει και η Δρ. Valentina Cazzato, αναπληρώτρια καθηγήτρια γνωστικής νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Μεσσίνα στην Ιταλία.

Όπως εξηγεί, η συνεχής έκθεση στην αντανάκλασή μας κάνει τη συγκεκριμένη εικόνα ιδιαίτερα οικεία. Όταν, επομένως, βλέπουμε το πρόσωπό μας χωρίς αυτή την αντιστροφή, μπορεί να μας φαίνεται παράξενο, ακόμη κι αν δεν έχει αλλάξει τίποτα στην πραγματική μας εμφάνιση.

Οι άλλοι δεν μας βλέπουν όπως εμείς στον καθρέφτη

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο.

Οι άνθρωποι γύρω μας δεν βλέπουν την ανεστραμμένη εικόνα που παρατηρούμε στον καθρέφτη. Βλέπουν το πρόσωπό μας με τον προσανατολισμό που εμφανίζεται σε μια μη καθρεπτισμένη φωτογραφία.

Αυτό σημαίνει ότι οι μικρές ασυμμετρίες που μπορεί να μας ξενίζουν σε μια φωτογραφία είναι απολύτως γνώριμες στους άλλους.

Για εμάς, μια τέτοια εικόνα ενδέχεται να μοιάζει ασυνήθιστη. Για τους φίλους, την οικογένεια και τους ανθρώπους που μας συναναστρέφονται καθημερινά, όμως, είναι απλώς το πρόσωπό μας.

Υπάρχει, βέβαια, μια σημαντική διευκρίνιση: μια φωτογραφία δεν αναπαριστά πάντοτε με ακρίβεια το πώς μας βλέπουν οι άλλοι στην πραγματική ζωή. Ο φακός, η απόσταση, ο φωτισμός και η προοπτική μπορούν να αλλάξουν αισθητά την εικόνα μας.

Καθρέφτης και φωτογραφία: Δύο εντελώς διαφορετικές εμπειρίες

Σύμφωνα με τη Δρ. Cazzato, ένας ακόμη λόγος που προτιμάμε συχνά την αντανάκλασή μας είναι ότι ο καθρέφτης και η φωτογραφία παρουσιάζουν το πρόσωπό μας με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Μια φωτογραφία αποτυπώνει μία και μοναδική στιγμή. Μπορεί να μας συλλάβει την ώρα που μιλάμε, ανοιγοκλείνουμε τα μάτια ή σχηματίζουμε μια έκφραση που διαρκεί ελάχιστα.

Αντίθετα, όταν κοιταζόμαστε στον καθρέφτη, η εμπειρία είναι συνεχής και διαδραστική.

Κινούμε το κεφάλι, αλλάζουμε στάση, προσαρμόζουμε την έκφρασή μας και επιλέγουμε ασυνείδητα τη γωνία από την οποία αισθανόμαστε ότι δείχνουμε καλύτερα.

Επιπλέον, ο φωτισμός του μπάνιου ή του υπνοδωματίου μπορεί να είναι πολύ διαφορετικός από εκείνον μιας φωτογραφίας.

Έτσι, μια εικόνα που καταγράφεται σε ένα κλάσμα του δευτερολέπτου δεν μπορεί να αποδώσει πλήρως τον τρόπο με τον οποίο εμφανιζόμαστε όταν κινούμαστε, μιλάμε ή χαμογελάμε.

Ο ρόλος της κάμερας στην παραμόρφωση του προσώπου

Εκτός από την ψυχολογία, σημαντικό ρόλο παίζει και η τεχνολογία.

Οι μπροστινές κάμερες των κινητών χρησιμοποιούν συχνά ευρυγώνιους φακούς, οι οποίοι επιτρέπουν να χωρά μεγαλύτερο μέρος της εικόνας στο κάδρο.

Όταν όμως η φωτογραφία λαμβάνεται από πολύ κοντινή απόσταση, η προοπτική μπορεί να κάνει τα χαρακτηριστικά που βρίσκονται πλησιέστερα στον φακό, όπως η μύτη, να φαίνονται δυσανάλογα μεγάλα.

Αντίστοιχα, τα αυτιά και τα πλαϊνά μέρη του προσώπου μπορεί να δείχνουν μικρότερα.

Αυτή η αλλοίωση οφείλεται κυρίως στην κοντινή απόσταση λήψης και στην προοπτική, όχι αποκλειστικά στον τύπο του φακού.

Γι’ αυτό μια φωτογραφία τραβηγμένη από μεγαλύτερη απόσταση μπορεί να παρουσιάζει το πρόσωπο με διαφορετικές αναλογίες από μια κοντινή selfie.

Μήπως θεωρούμε τον εαυτό μας πιο όμορφο απ’ όσο είναι;

Μια ακόμη ενδιαφέρουσα εξήγηση σχετίζεται με την αυτοεκτίμηση και τον τρόπο που διαμορφώνουμε τη νοητική εικόνα της εμφάνισής μας.

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο «έμμεση αυτοεκτίμηση» (implicit self-esteem) για να περιγράψουν τις αυτόματες, συχνά ασυνείδητες αξιολογήσεις που κάνουμε για την προσωπική μας αξία.

Η εικόνα που έχουμε για το πρόσωπό μας δεν είναι απαραίτητα μια απόλυτα αντικειμενική αναπαράσταση των χαρακτηριστικών μας.

Ο Δρ. Nicholas Epley έχει εξετάσει πειραματικά αυτό το φαινόμενο, διερευνώντας αν οι άνθρωποι αναγνωρίζουν με ακρίβεια την πραγματική τους εμφάνιση.

Σε μία από τις μελέτες του, οι ερευνητές φωτογράφισαν συμμετέχοντες με ουδέτερη έκφραση και στη συνέχεια δημιούργησαν 11 ψηφιακά τροποποιημένες εκδοχές κάθε προσώπου.

Οι εικόνες παρουσίαζαν διαφορετικούς βαθμούς ελκυστικότητας, από περισσότερο έως λιγότερο ελκυστικές εκδοχές, χρησιμοποιώντας συνδυασμούς των αρχικών χαρακτηριστικών με χαρακτηριστικά άλλων προσώπων.

Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αναγνωρίσουν ποια εικόνα αντιστοιχούσε στο πραγματικό τους πρόσωπο.

Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό.

Πολλοί επέλεγαν μια ελαφρώς πιο ελκυστική εκδοχή του εαυτού τους, αντί για την αρχική, μη τροποποιημένη φωτογραφία.

Το εύρημα υποδηλώνει ότι η αντίληψη που έχουμε για την εμφάνισή μας μπορεί να επηρεάζεται από μια θετική προκατάληψη υπέρ του εαυτού μας.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι υπερεκτιμούν την ομορφιά τους ή ότι η εικόνα τους στον καθρέφτη είναι απαραίτητα πιο κολακευτική.

Ο ίδιος ο Epley αναγνωρίζει τους περιορισμούς της έρευνας. Οι φωτογραφίες είχαν τραβηχτεί σε εργαστηριακό περιβάλλον, με ουδέτερες εκφράσεις, γεγονός που διαφέρει σημαντικά από τον τρόπο με τον οποίο συνήθως φωτογραφιζόμαστε.

Για παράδειγμα, ένα φυσικό χαμόγελο μπορεί να κάνει μια φωτογραφία να φαίνεται πολύ πιο ευχάριστη από μια εικόνα με εντελώς ανέκφραστο πρόσωπο.

Ο εγκέφαλος μπορεί να αναγνωρίζει το πρόσωπό μας ακόμη κι όταν αλλάζει

Η Δρ. Valentina Cazzato συμμετείχε και σε μια άλλη ενδιαφέρουσα έρευνα, μαζί με τον Στέργιο Μακρή, γνωστικό νευροεπιστήμονα και ανώτερο λέκτορα στο Edge Hill University, με ειδίκευση στη νευροψυχολογία.

Στόχος της μελέτης ήταν να εξεταστεί πόσο ευέλικτη είναι η νοητική αναπαράσταση που έχουμε για το πρόσωπό μας και σε ποιο βαθμό μπορούμε να το αναγνωρίσουμε όταν έχουν τροποποιηθεί τα χαρακτηριστικά του.

Στην έρευνα συμμετείχαν 30 γυναίκες ηλικίας 18 έως 24 ετών.

Οι επιστήμονες συνδύασαν ψηφιακά φωτογραφίες των συμμετεχουσών με εικόνες άγνωστων γυναικών που είχαν υποβληθεί σε αισθητικές παρεμβάσεις, όπως fillers στα χείλη και στα μάγουλα.

Στη συνέχεια, ζήτησαν από τις συμμετέχουσες να αναγνωρίσουν το δικό τους πρόσωπο μέσα από τις τροποποιημένες εικόνες.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, όταν οι εικόνες παρουσιάζονταν για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, οι γυναίκες μπορούσαν να αναγνωρίσουν ως δικό τους ένα πρόσωπο ακόμη κι όταν αυτό περιλάμβανε σημαντικό ποσοστό χαρακτηριστικών από κάποιο άλλο άτομο.

Σύμφωνα με τη Cazzato, το εύρημα δείχνει ότι η εσωτερική εικόνα που διατηρούμε για το πρόσωπό μας δεν είναι τόσο σταθερή όσο ίσως πιστεύουμε.

Αντίθετα, ο εγκέφαλος μπορεί να ενσωματώνει στοιχεία από άλλα πρόσωπα, ακόμη και θετικά αισθητικά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα όταν η αναγνώριση γίνεται γρήγορα και χωρίς εκτεταμένη συνειδητή επεξεργασία.

Αυτό δεν αποδεικνύει ότι όλοι φανταζόμαστε τον εαυτό μας ομορφότερο. Δείχνει, όμως, πόσο σύνθετη και ευέλικτη είναι η διαδικασία με την οποία αναγνωρίζουμε την εμφάνισή μας.

Γιατί μια κακή selfie δεν σημαίνει ότι δείχνεις έτσι στην πραγματικότητα

Όσο κι αν γνωρίζουμε τις επιστημονικές εξηγήσεις, είναι δύσκολο να μη νιώσουμε απογοήτευση όταν βλέπουμε μια φωτογραφία στην οποία δεν μας αρέσει καθόλου ο εαυτός μας.

Ωστόσο, υπάρχει κάτι σημαντικό που αξίζει να θυμόμαστε: Μια φωτογραφία δεν είναι η απόλυτη αλήθεια για την εμφάνισή μας.

Είναι μια δισδιάστατη αποτύπωση μιας συγκεκριμένης στιγμής, επηρεασμένη από την προοπτική, τον φωτισμό, την απόσταση και την έκφρασή μας.

Στην πραγματική ζωή, οι άλλοι μάς αντιλαμβάνονται μέσα από την κίνηση, το βλέμμα, τις εκφράσεις, τη φωνή και τη συνολική μας παρουσία.

Ο Δρ. Epley προσφέρει και μια πιο αισιόδοξη οπτική: ακόμη κι αν εμείς δεν συμπαθούμε τη μη ανεστραμμένη εικόνα του προσώπου μας, οι άνθρωποι γύρω μας έχουν συνηθίσει να μας βλέπουν ακριβώς με αυτόν τον προσανατολισμό.

Επομένως, η εικόνα που σε εσένα φαίνεται ασυνήθιστη μπορεί για τους άλλους να είναι απολύτως φυσική και ευχάριστη.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα διαπίστωση: η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τα φυσικά μας χαρακτηριστικά, αλλά και από τη μνήμη, την εξοικείωση, τις προσδοκίες και τα συναισθήματά μας.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα διαγράψεις μια selfie επειδή δεν αναγνωρίζεις το πρόσωπό σου, θυμήσου ότι δεν βλέπεις απαραίτητα μια λιγότερο όμορφη εκδοχή του εαυτού σου. Βλέπεις απλώς μια εικόνα διαφορετική από εκείνη που έχει μάθει να αγαπά ο εγκέφαλός σου.