Πώς τα ζώα συντροφιάς ενισχύουν την ψυχική μας ευεξία και πότε ο ισχυρός δεσμός μαζί τους μπορεί να μετατραπεί σε πηγή άγχους.

Για πολλούς ανθρώπους, η καθημερινότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το κατοικίδιό τους. Το πρωί περιμένει δίπλα στο μπολ του, το μεσημέρι βρίσκεται στην πόρτα περιμένοντας την επιστροφή του ανθρώπου του και το βράδυ αναζητά τη θέση του στο κρεβάτι. Με τον καιρό, το ζώο δεν αποτελεί απλώς έναν συγκάτοικο, αλλά γίνεται κομμάτι της οικογένειας και της καθημερινής ζωής.

Η σχέση αυτή δεν περιορίζεται στη φροντίδα, το παιχνίδι ή τη συντροφιά. Ο άνθρωπος μοιράζεται με το κατοικίδιό του τη ρουτίνα, τις ευχάριστες στιγμές, τις δυσκολίες, ακόμη και περιόδους έντονου στρες ή μοναξιάς. Για τον λόγο αυτό, ένα ζώο μπορεί να προσφέρει αίσθημα ασφάλειας, σταθερότητας και συναισθηματικής υποστήριξης.

Ωστόσο, μια μελέτη της Εθνικής Κτηνιατρικής Σχολής της Τουλούζης αναδεικνύει και μια διαφορετική διάσταση αυτής της σχέσης: όσο ισχυρότερος γίνεται ο δεσμός ανθρώπου και ζώου, τόσο πιθανότερο είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εμφανιστεί έντονο άγχος όταν το κατοικίδιο απουσιάζει ή αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα υγείας.

Τα πολλαπλά οφέλη της συμβίωσης με ένα ζώο

Όπως εξηγεί η Tiphaine Blanchard, καθηγήτρια στην Εθνική Κτηνιατρική Σχολή της Τουλούζης, τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η συμβίωση με ένα κατοικίδιο μπορεί να συνδέεται με σημαντικά οφέλη τόσο για τη σωματική όσο και για την ψυχική υγεία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ιδιοκτήτες σκύλων. Οι καθημερινές βόλτες τους υποχρεώνουν να κινούνται περισσότερο και να διατηρούν έναν πιο δραστήριο τρόπο ζωής. Παράλληλα, οι βόλτες με τον σκύλο δημιουργούν ευκαιρίες για επαφή με άλλους ανθρώπους, γεγονός που μπορεί να περιορίζει την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά.

Για τους ηλικιωμένους, η παρουσία ενός κατοικίδιου έχει συσχετιστεί με καλύτερη διάθεση, διατήρηση ορισμένων γνωστικών λειτουργιών και εντονότερο αίσθημα σκοπού. Η καθημερινή φροντίδα ενός ζώου δημιουργεί ένα σταθερό πρόγραμμα και την αίσθηση ότι κάποιος εξαρτάται από εμάς.

Στα παιδιά, αντίστοιχα, η φροντίδα ενός ζώου μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντική εμπειρία ανάπτυξης. Η ανάληψη ευθυνών, η κατανόηση των αναγκών ενός άλλου πλάσματος και η καθημερινή αλληλεπίδραση μπορούν να ενισχύσουν την ενσυναίσθηση, την υπευθυνότητα και τη συναισθηματική ωρίμανση.

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η αίσθηση αποδοχής που προσφέρουν τα ζώα. Δεν αξιολογούν τον άνθρωπο με βάση την εμφάνιση, την κοινωνική του θέση ή τις επιτυχίες του. Η σταθερή παρουσία τους μπορεί να λειτουργήσει ως συναισθηματικό «καταφύγιο», ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία το χρόνιο στρες και η μοναξιά αποτελούν ολοένα συχνότερες εμπειρίες.

Χρειάζεται, όμως, μια σημαντική διευκρίνιση: οι περισσότερες έρευνες καταγράφουν συσχετίσεις και όχι απαραίτητα σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Επομένως, δεν σημαίνει ότι η απόκτηση ενός κατοικίδιου μπορεί από μόνη της να θεραπεύσει την κατάθλιψη, το άγχος ή οποιοδήποτε άλλο πρόβλημα ψυχικής υγείας. Τα οφέλη επηρεάζονται από την ποιότητα της σχέσης ανθρώπου και ζώου, τις συνθήκες διαβίωσης, τις ανάγκες του κατοικίδιου και τη γενικότερη ψυχική κατάσταση του ιδιοκτήτη.

Όταν τα ζώα συμμετέχουν στη θεραπευτική διαδικασία

Η αξία της επαφής με τα ζώα έχει οδηγήσει τα τελευταία χρόνια και στην αξιοποίησή τους σε οργανωμένα θεραπευτικά και υποστηρικτικά προγράμματα.

Σε μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων, για παράδειγμα, σκύλοι και άλλα ζώα μπορούν να ενισχύσουν την κοινωνική αλληλεπίδραση και να περιορίσουν το αίσθημα απομόνωσης. Σε παιδιατρικές ογκολογικές κλινικές, ειδικά εκπαιδευμένοι σκύλοι συνοδεύουν παιδιά κατά τη διάρκεια των θεραπειών, συμβάλλοντας στη μείωση του άγχους και στη δημιουργία ενός πιο οικείου και ασφαλούς περιβάλλοντος.

Παράλληλα, σε προγράμματα ψυχοθεραπείας που απευθύνονται σε εφήβους, η παρουσία ενός ζώου μπορεί να διευκολύνει την επικοινωνία και να κάνει ευκολότερη την έκφραση συναισθημάτων που διαφορετικά ίσως παρέμεναν ανείπωτα.

Η αξιοποίηση των ζώων δεν περιορίζεται στον χώρο της υγείας. Τα τελευταία χρόνια, αστυνομικά τμήματα στη Γαλλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν ζώα για την υποστήριξη θυμάτων βίας κατά τη διάρκεια καταθέσεων ή δικαστικών διαδικασιών. Η παρουσία ενός ήρεμου και κατάλληλα εκπαιδευμένου ζώου μπορεί να προσφέρει αίσθημα ασφάλειας σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ιδιαίτερα στρεσογόνες συνθήκες.

Παρότι χρειάζονται περισσότερες μελέτες ώστε να αξιολογηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η αποτελεσματικότητα αυτών των πρακτικών, τα μέχρι τώρα ευρήματα και οι εμπειρίες είναι ενθαρρυντικά.

Ποιοι δημιουργούν τον ισχυρότερο δεσμό με το κατοικίδιό τους;

Στη μελέτη της Εθνικής Κτηνιατρικής Σχολής της Τουλούζης, οι ερευνητές επιχείρησαν να μετρήσουν την ένταση της συναισθηματικής σχέσης ανθρώπου και ζώου χρησιμοποιώντας ένα διεθνώς αναγνωρισμένο εργαλείο αξιολόγησης της προσκόλλησης, το οποίο περιλαμβάνει 23 ερωτήσεις.

Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ορισμένες ενδιαφέρουσες διαφορές:

• Οι ιδιοκτήτες σκύλων παρουσίασαν ισχυρότερο συναισθηματικό δεσμό σε σύγκριση με τους ιδιοκτήτες γατών.
• Οι γυναίκες κατέγραψαν υψηλότερες βαθμολογίες προσκόλλησης από τους άνδρες.
• Οι άνθρωποι που δεν έχουν παιδιά δήλωσαν ισχυρότερη συναισθηματική σύνδεση με το κατοικίδιό τους.
• Τα άτομα με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο εμφάνισαν ελαφρώς χαμηλότερες βαθμολογίες προσκόλλησης.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτές οι διαφορές μπορεί να αντανακλούν ευρύτερες κοινωνικές μεταβολές. Η αύξηση των μονοπρόσωπων νοικοκυριών, η εξάπλωση της τηλεργασίας και η εντονότερη εμπειρία της μοναξιάς έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο πολλοί άνθρωποι οργανώνουν την καθημερινότητά τους και αναζητούν συντροφικότητα.

Γιατί οι σκύλοι δημιουργούν συχνά τόσο έντονο δεσμό;

Η διαφορά ανάμεσα στη σχέση ανθρώπου και σκύλου και στη σχέση ανθρώπου και γάτας έχει επίσης ενδιαφέρον.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι άνθρωποι έχουμε ανάγκη από μια μορφή «ασφαλούς προσκόλλησης». Οι σκύλοι τείνουν να εκφράζουν με ιδιαίτερα εμφανή τρόπο τη χαρά και την ανάγκη τους για επαφή, ανταποκρίνονται στα συναισθήματα των ανθρώπων και αναζητούν συχνά την αλληλεπίδραση.

Οι γάτες, αντίθετα, είναι κατά κανόνα πιο ανεξάρτητες και εκφράζουν την τρυφερότητά τους με πιο διακριτικούς τρόπους. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σχέση ανθρώπου και γάτας είναι λιγότερο σημαντική ή ότι οι γάτες αγαπιούνται λιγότερο. Απλώς η επικοινωνία και η αλληλεπίδραση βασίζονται συχνά σε διαφορετικούς τρόπους συμπεριφοράς.

Όταν η αγάπη μετατρέπεται σε άγχος

Παρά τα οφέλη, ο δεσμός με ένα κατοικίδιο δεν είναι πάντοτε αποκλειστικά θετικός. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξελιχθεί σε αυτό που οι ερευνητές περιγράφουν ως «αγχώδη προσκόλληση».

Σε αυτή την περίπτωση, ο ιδιοκτήτης αισθάνεται έντονη ανησυχία όταν απομακρύνεται από το ζώο του, όταν δεν γνωρίζει πού βρίσκεται ή όταν εκείνο αρρωσταίνει. Η σκέψη ότι μπορεί να συμβεί κάτι στο κατοικίδιο μπορεί να προκαλεί δυσανάλογο φόβο και ανασφάλεια.

Το φαινόμενο φαίνεται να εμφανίζεται συχνότερα σε ανθρώπους που ζουν μόνοι ή έχουν στηρίξει μεγάλο μέρος της συναισθηματικής τους ζωής αποκλειστικά στο κατοικίδιό τους. Όσο περισσότερες ανάγκες καλύπτει το ζώο —συντροφικότητα, κοινωνική επαφή, συναισθηματική ασφάλεια και καθημερινή ρουτίνα— τόσο πιο δύσκολη μπορεί να γίνει η προσωρινή απουσία του.

Ιδιαίτερα ευάλωτοι μπορεί να είναι ορισμένοι ηλικιωμένοι. Μια αναγκαστική απομάκρυνση από το κατοικίδιο, για παράδειγμα λόγω νοσηλείας, μπορεί να προκαλέσει σημαντική ψυχική επιβάρυνση, επειδή το ζώο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής τους ζωής.

Η ισορροπία είναι το ζητούμενο

Το βασικό συμπέρασμα δεν είναι ότι τα κατοικίδια πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιφύλαξη. Αντίθετα, η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική συντροφιά και να συμβάλλουν στην ευεξία μας. Το ζητούμενο είναι η σχέση να παραμένει ισορροπημένη.

Ένα κατοικίδιο μπορεί να είναι σημαντική πηγή αγάπης, χαράς και σταθερότητας, χωρίς όμως να αποτελεί τη μοναδική πηγή συναισθηματικής υποστήριξης. Η διατήρηση ανθρώπινων σχέσεων, κοινωνικών επαφών και προσωπικών δραστηριοτήτων παραμένει εξίσου σημαντική.

Τελικά, η πιο υγιής σχέση με ένα ζώο ίσως είναι εκείνη στην οποία άνθρωπος και κατοικίδιο ωφελούνται ο ένας από την παρουσία του άλλου, χωρίς η αγάπη να μετατρέπεται σε εξάρτηση. Γιατί η συντροφιά ενός ζώου μπορεί πράγματι να λειτουργήσει σαν ένα πολύτιμο στήριγμα — αρκεί να μην γίνει ολόκληρος ο κόσμος μας.